Μπαζιώτη Ιωάννα Μαρία,

Πρωτοετής Φοιτήτρια Νομικής ΕΚΠΑ

Οι λαοί των Ηνωμένων Εθνών μετά το 1945, έχοντας στη μνήμη τους όλα τα γεγονότα από τους δύο παγκοσμίους πολέμους (Α’ και Β’) και βιώνοντας τις συνέπειες που άφησαν στην ανθρωπότητα, διακηρύσσουν ότι έχουν πλέον πίστη στα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως και στην αξιοπρέπεια και στην αξία του ανθρώπου. Είναι πρόθυμοι να δημιουργήσουν ένα νέο διεθνές σύστημα, στο οποίο η ειρήνη και η ασφάλεια θα κυριαρχούν, αποτρέποντας κάθε μελλοντική σύρραξη.

Αυτό είναι το γενικό πνεύμα γύρω από το οποίο δημιουργήθηκε ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, όπως και το Καταστατικό του Διεθνούς Δικαστηρίου. Υπογράφηκε στις 26 Ιουνίου 1945, στο Σαν Φρανσίσκο, κατά την ολοκλήρωση της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για τον Διεθνή Οργανισμό, και τέθηκε σε ισχύ στις 24 Οκτωβρίου 1945. Από την ίδρυση του ΟΗΕ, το 1945, η αποστολή και το έργο του Οργανισμού καθοδηγούνται από τους σκοπούς και τις αρχές που περιέχονται στον ιδρυτικό του Χάρτη, ο οποίος έχει τροποποιηθεί τρεις φορές, το 1963, το 1965 και το 1973.

Δεδομένου ότι η μνήμη από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν ακόμη πρόσφατη όταν υπογράφηκε ο Χάρτης,  πρωταρχική επιδίωξη ήταν να εξασφαλιστεί ότι η ανθρωπότητα δεν θα βρεθεί πάλι αντιμέτωπη με τις οδυνηρές συνέπειες αυτού του πολέμου . Η αρχή της μη χρήσης βίας αποτυπώνεται ήδη από το άρθρο 2 παράγραφος 4 του Καταστατικού σύμφωνα με το οποίο “Όλα τα Μέλη στις διεθνείς τους σχέσεις θα απέχουν από την απειλή ή τη χρήση βίας, που εκδηλώνεται εναντίον της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε κράτους είτε με οποιαδήποτε άλλη ενέργεια ασυμβίβαστη προς τους Σκοπούς των Ηνωμένων Εθνών.” Αυτό σημαίνει ότι οποιοδήποτε κράτος δε μπορεί να επεμβαίνει σε ζητήματα που ανήκουν στην εσωτερική κυριαρχία του άλλου κράτους (πολιτική ανεξαρτησία) και ούτε να παραβιάζει προφανώς τα σύνορά του (εδαφική ακεραιότητα). Η αρχή της μη χρήσης βίας πρόκειται για κανόνα jus cogens (αναγκαστικού δικαίου), πράγμα που σημαίνει ότι τα κράτη δεσμεύονται από την αρχή και δε μπορούν να παρεκκλίνουν από αυτή. Ταυτόχρονα, αποτελεί και εθιμικό κανόνα δικαίου. 

Εξαίρεση στο άρθρο 2 παράγραφος 4 του Χάρτη εισάγει το άρθρο 51 το οποίο κάνει αναφορά στο δικαίωμα άσκησης ατομικής ή συλλογικής νόμιμης άμυνας εφόσον το κράτος υποστεί ένοπλη επίθεση. (“Καμιά διάταξη αυτού του Χάρτη δε θα εμποδίζει το φυσικό δικαίωμα της ατομικής ή συλλογικής νόμιμης άμυνας, σε περίπτωση που ένα Μέλος των Ηνωμένων Εθνών δέχεται ένοπλη επίθεση….”). Δημιουργείται, επομένως, η προβληματική που συνίσταται, από την μια, στην  απαγόρευση της χρήσης βίας και, από την άλλη, στην άδεια ασκήσεως άμυνας.

Και όμως, η νόμιμη άμυνα -ατομική ή συλλογική- κράτους κατά κράτους, αποτελεί την εξαίρεση του κανόνα στο άρθρο 2 παρ. 4. Όταν το Α κράτος δεχθεί ένοπλη επίθεση από το κράτος Β, το Α έχει το δικαίωμα σε άμυνα. Σαφώς, η επίθεση αυτή θα πρέπει να έχει μια σημαντική ένταση, μια gravitas (βαρύτητα) ώστε να ασκηθεί άμυνα, να είναι αναγκαία και να μην υπερβαίνει τα όρια. Άρα, δύο στοιχεία πρέπει να λαμβάνονται υπ’όψιν: αναγκαιότητα και αναλογικότητα μεταξύ μέτρων και σκοπού. Ένα ακόμη στοιχείο θα μπορούσε να είναι η αμεσότητα, δηλαδή να μη μεσολαβεί μεγάλο διάστημα μεταξύ επίθεσης και άσκησης άμυνας εκ μέρους του κράτους.

Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι η νόμιμη άμυνα είναι το μέτρο που λαμβάνεται μέχρι το Συμβούλιο Ασφαλείας λάβει τα απαραίτητα μέτρα για τη διασφάλιση της διεθνούς ειρήνης (άρθρο 51).  

Ένα κράτος έχει τη δυνατότητα να προβαίνει στη λήψη προληπτικών-αμυντικών μέτρων όταν είναι φανερή η πρόθεση του επιτιθέμενου τρίτου κράτους να παραβιάσει την εσωτερική κυριαρχία ή την εδαφική ακεραιότητα του. Παρακολουθώντας τις εξελίξεις της πολεμικής σύρραξης Ιράν και Ισραήλ, το τελευταίο κράτος και οι ΗΠΑ δικαιολογούν την επίθεση στο Ιράν ως προληπτική άμυνα, χωρίς να υπάρχει νομικό έρεισμα σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο. Ο Υπουργός Άμυνας του Ισραήλ, δικαιολόγησε την επίθεση ως εξής: «Το κράτος του Ισραήλ εξαπέλυσε προληπτικό πλήγμα κατά του Ιράν, ώστε να εξαλείψει απειλές κατά του κράτους του Ισραήλ». Ο δε Πρόεδρος των ΗΠΑ υποστήριξε πως «στόχος μας είναι να προστατεύσουμε τον αμερικανικό λαό εξαλείφοντας την άμεση απειλή από το ιρανικό καθεστώς». Το Ιράν, ωστόσο, δεν είχε εκτελέσει επίθεση σε βάρος του Ισραήλ, ούτε και υπήρχαν απτά στοιχεία πως ετοιμαζόταν να το πράξει στο άμεσο μέλλον. Κατά το διεθνές δίκαιο, τα «προληπτικά χτυπήματα» στο πλαίσιο υποτιθέμενης νόμιμης άμυνας για επίθεση που θεωρείται πως θα λάβει χώρα στο μέλλον είναι σαφώς παράνομα, ακόμα και σε περίπτωση που το Ιράν πράγματι διέθετε πυρηνικά όπλα. Επομένως, η  επίθεση εναντίον του Ιράν είναι αδύνατον να χαρακτηριστεί ως αναγκαία. 

Εκτός από την ατομική άσκηση άμυνας κράτους κατά κράτους, ο Χάρτης του ΟΗΕ (άρθρο 51) προβλέπει και την συλλογική άμυνα. Το κράτος που δέχεται την επίθεση δύναται να ζητήσει τη βοήθεια τρίτου κράτους. Απαγορεύεται, επομένως, να παρεμβαίνει τρίτο κράτος με αυθαίρετο τρόπο. Το άρθρο 5 που Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ) θεσπίζει την αρχή της συλλογικής άμυνας, σύμφωνα με την οποία κάθε κράτος-μέλος δεσμεύεται να βοηθήσει το κράτος που δέχεται επίθεση, λαμβάνοντας τα μέτρα που κρίνει αναγκαία, συμπεριλαμβανομένης φυσικά της χρήσης ένοπλης βίας. Η ενεργοποίηση του άρθρου δεν συνεπάγεται αυτομάτως στρατιωτική επέμβαση από όλα τα κράτη-μέλη, αλλά δημιουργεί μια νομική και πολιτική υποχρέωση αλληλεγγύης και υποστήριξης. Όπως και στην ατομική άμυνα, έτσι και εδώ προϋποτίθεται η ένοπλη επίθεση. Άλλες δύο προϋποθέσεις για την ενεργοποίηση του άρθρου 5 είναι η πολιτική απόφαση των κρατών της συμμαχίας μέσω του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου και η συλλογική αντίδραση, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει στρατιωτικά, πολιτικά ή άλλα μέτρα. Η διάταξη αυτή λειτουργεί κυρίως ως μηχανισμός αποτροπής, καθώς η πιθανότητα συλλογικής αντίδρασης καθιστά λιγότερο πιθανή την επίθεση εναντίον κράτους-μέλους.

Συμπερασματικά, η αρχή της μη χρήσης βίας αποτελεί θεμέλιο λίθο του σύγχρονου Διεθνούς Δικαίου, διασφαλίζοντας τη σταθερότητα και την ειρηνική συνύπαρξη των κρατών. Παράλληλα, το δικαίωμα της νόμιμης άμυνας, όπως κατοχυρώνεται στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, λειτουργεί ως αναγκαία εξαίρεση, επιτρέποντας στα κράτη να προστατεύσουν την κυριαρχία και την ασφάλειά τους σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης. Η ισορροπία μεταξύ της απαγόρευσης της βίας και της επιτρεπτής άμυνας είναι κρίσιμη, καθώς αποτρέπει τόσο την αυθαίρετη χρήση ισχύος όσο και την αδυναμία αντίδρασης απέναντι σε επιθετικές ενέργειες.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών: UN Charter | United Nations , Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών – Περιφερειακό Κέντρο Πληροφόρησης του ΟΗΕ – Greece.
• «Προληπτική άμυνα: Έχει έρεισμα η επίθεση κατά του Ιράν, Σκάι, 1/03/2026: «Προληπτική» άμυνα: Έχει έρεισμα η επίθεση κατά του Ιράν; | ΣΚΑΪ. 
• Φωτεινή Μπάλα, Άρθρα 4 και 5 του ΝΑΤΟ: Συλλογική άμυνα, διεθνής νομιμότητα και τα όρια της ενεργοποίησης, Lawspot, 10/03/2026 «Άρθρα 4 και 5 του ΝΑΤΟ: Συλλογική άμυνα, διεθνής νομιμότητα και τα όρια της ενεργοποίησης | Νομικά Νέα | Lawspot.
• Βορειοατλαντικό Σύμφωνο.