Μπαζιώτη Ιωάννα Μαρία,

Δευτεροετής Φοιτήτρια Νομικής ΕΚΠΑ

Μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις του νομικού μας πολιτισμού είναι η μετατόπιση του οικογενειακού δικαίου από ένα σύστημα επικεντρωμένο στην πατρική εξουσία και στα δικαιώματα των γονέων σε ένα σύστημα που το συμφέρον του ανήλικου τέκνου συνιστά όχι μόνο ερμηνευτικό εργαλείο αλλά και πρωταρχικό γνώμονα για κάθε διοικητική, νομοθετική ή δικαστική απόφαση. Πλέον, το πλαίσιο των οικογενειακών σχέσεων καθορίζεται από την προστασία της ανηλικότητας, τη διασφάλιση της ομαλής ψυχοσωματικής ανάπτυξης και τον σεβασμό στην  αυτόνομη προσωπικότητα του παιδιού.

Η παιδική ηλικία, όπως και η οικογένεια, ο γάμος και η μητρότητα προστατεύονται, πρώτα απ’ όλα, στο άρθρο 21 παράγραφος 1 του ελληνικού Συντάγματος: “ Η οικογένεια, ως θεμέλιο της συντήρησης και προαγωγής του Έθνους, καθώς και ο γάμος, η μητρότητα και η παιδική ηλικία τελούν υπό την προστασία του Κράτους.”. Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού αποτυπώνεται και στο άρθρο 3 παράγραφος 1 της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού, σύμφωνα με το οποίο “Σε όλες τις αποφάσεις που αφορούν τα παιδιά, είτε αυτές λαμβάνονται από δημόσιους ή ιδιωτικούς οργανισμούς κοινωνικής προστασίας, είτε από τα δικαστήρια, τις διοικητικές αρχές ή από τα νομοθετικά όργανα, πρέπει να λαμβάνεται πρωτίστως υπόψη το συμφέρον του παιδιού.”

Ο συνταγματικός και διεθνής αυτός προσανατολισμός μετουσιώνεται στην πράξη μέσα από τις διατάξεις του Αστικού Κώδικα, ο οποίος θέτει το «συμφέρον του τέκνου» ως τον κεντρικό άξονα ολόκληρου του οικογενειακού δικαίου. Ειδικότερα, το άρθρο 1510 του ΑΚ αναφέρεται στην άσκηση της γονικής μέριμνας, η οποία πλέον ασκείται από κοινού και εξίσου από τους γονείς. Η γονική μέριμνα περιλαμβάνει την επιμέλεια του προσώπου του ανηλίκου, την διοίκηση της περιουσίας του και την εκπροσώπησή του. Το δίκαιο της γονικής μέριμνας αναμορφώθηκε με τον ν. 4800/2021, ο οποίος έθεσε ως στόχο την κατά το δυνατόν ενεργό συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή των τέκνων, ιδίως κατά τον χρόνο μετά την διακοπή της συμβίωσης ή τη λύση ή ακύρωση του γάμου. Παράλληλα, σε αντίθεση με το προηγούμενο νομοθετικό καθεστώς, η ρύθμιση της άσκησης της γονικής μέριμνας μπορεί να γίνει και με έγγραφη συμφωνία των γονέων, αν οι τελευταίοι επιθυμούν να παρεκκλίνουν από την από κοινού άσκηση (ΑΚ 1514 παρ. 1). Προσφυγή σε δικαστήριο επιτρέπεται μόνο επί αδυναμίας από κοινού άσκησης, όταν αυτή δε μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά για το τέκνο και εφόσον έχει αποτύχει η διαμεσολάβηση. (ΑΚ 1514 παρ.2)

Το άρθρο 1511 είναι ιδιαίτερα καθοριστικό, καθώς επιβάλλει την άσκηση  της γονικής μέριμνας κατά το “βέλτιστο συμφέρον του παιδιού”. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι γονείς , οι οποίοι επιβάλλεται να λαμβάνουν αποφάσεις που εξυπηρετούν τόσο την ουσιαστική συμμετοχή τους στην ανατροφή και φροντίδα του τέκνου όσο και στην αποτροπή διάρρηξης των σχέσεων του παιδιού με καθένα από αυτούς. Κάθε απόφαση των γονέων ερευνάται υπό το πρίσμα του συμφέροντος του τέκνου. Κανένας γονέας δεν αποφασίζει, επομένως, κατά τη δική του κρίση, αλλά κυρίως κανείς δεν αποφασίζει με σκοπό να πλήξει το συμφέρον του τέκνου. Από την άλλη πλευρά, το δικαστήριο οφείλει να συνεκτιμά την ικανότητα και  την πρόθεση των γονέων, τη συμμόρφωσή τους με τις υποχρεώσεις τους και τις δικαστικές αποφάσεις. Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η παράγραφος 3 του άρθρου αυτού, με την οποία, επίσης, επιβάλλεται στον δικαστή να σεβαστεί την ισότητα των γονέων και να άρει κάθε είδους διάκριση, ιδίως τη διάκριση της φυλετικής ή βιολογικής υπεροχής ή της οικονομικής επιφάνειας εκάστου γονιού. Η παράγραφος 4 υποχρεώνει τον δικαστή να συνεκτιμά τη γνώμη του παιδιού, ανάλογα με την ωριμότητά του, ώστε η δικαστική απόφαση να είναι σύμφωνη με τα συμφέροντά του.

Η συναπόφαση των γονέων κατ’ άρθρο 1519 παρ. 1 ΑΚ αποτελεί το πλέον ουσιαστικό στοιχείο της άσκησης της κοινής επιμέλειας. Οι αποφάσεις για την ονοματοδοσία του τέκνου, το θρήσκευμα, τα ζητήματα της υγείας του, εκτός από τα επείγοντα και τα εντελώς τρέχοντα, καθώς και για θέματα εκπαίδευσης που επιδρούν αποφασιστικά στο μέλλον του, λαμβάνονται από τους δύο γονείς από κοινού, ακόμη και όταν η επιμέλεια ασκείται από τον έναν γονέα. Και τούτο διότι σημαντικός παράγοντας για τη ψυχική ισορροπία και φυσιολογική εξέλιξη του παιδιού είναι η αίσθηση συνέχειας στη ζωή του. Είναι σημαντικό για τους γονείς να αντιληφθούν ότι με την πράξη διαζυγίου αποφασίζουν να λύσουν την κοινωνία βίου που δημιούργησαν από την σύναψη του γάμου. Συνεπώς, αμφότεροι οι γονείς μετά την λύση του γάμουσυνυπάρχουν από κοινού και παίρνουν αποφάσεις για τα σημαντικά ζητήματα του τέκνου.

Το άρθρο 1520 ορίζει ότι ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο έχει όχι μόνο το δικαίωμα, αλλά και την υποχρέωση της, κατά το δυνατό, ευρύτερης επικοινωνίας με αυτό, στην οποία περιλαμβάνονται τόσο η φυσική παρουσία και επαφή του γονέα με το τέκνο, όσο και η διαμονή του τέκνου στην οικία του. Με το παρόν άρθρο θεσπίζεται τεκμήριο ελάχιστης προσωπικής επικοινωνίας του γονέα, με τον οποίο δεν διαμένει το ανήλικο, στο 1/3 του συνολικού έτους. Το δικαίωμα στην επικοινωνία μπορεί να περιοριστεί ή να αποκλειστεί εφόσον συντρέχει σπουδαίος λόγος που θίγει το τέκνο. Σημειώνεται πως το τέκνο έχει δικαίωμα να επικοινωνεί με ανώτερους ανιόντες και τα αδέλφια του, ακόμα και με τρίτα πρόσωπα, τα οποία παίζουν σημαντικό κοινωνικό-συναισθηματικό ρόλο για το παιδί.

Το συμφέρον του παιδιού έμμεσα εξυπηρετείται και από τις παροχές των γονέων προς αυτό. Γονική παροχή είναι μια υποσχετική σύμβαση, με την οποία ο γονέας αναλαμβάνει την υποχρέωση να προβεί σε περιουσιακή επίδοση προς το τέκνο χωρίς αντάλλαγμα, προκειμένου να το αποκαταστήσει οικογενειακά, οικονομικά ή επαγγελματικά. Παραδείγματα γονικής παροχής είναι η μεταβίβαση ενός ακινήτου  ή η κατάθεση χρημάτων σε τραπεζικό λογαριασμό. Σύμφωνα με το άρθρο 1509 “η παροχή περιουσίας….αποτελεί δωρεά μόνο ως προς το ποσόν που υπερβαίνει το μέτρο, το οποίο επιβάλλουν οι περιστάσεις.”.

Η σύγχρονη εξέλιξη του οικογενειακού δικαίου αποτυπώνει μια βαθιά μεταβολή στη θεώρηση της οικογένειας και, ιδίως, της σχέσης γονέων και τέκνων. Το παιδί δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως παθητικό αντικείμενο της γονικής εξουσίας, αλλά ως αυτοτελής φορέας δικαιωμάτων, του οποίου το βέλτιστο συμφέρον αποτελεί τον πρωταρχικό γνώμονα κάθε σχετικής απόφασης. Η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, η συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή του τέκνου, η διασφάλιση της επικοινωνίας και η προστασία της προσωπικότητάς του αποσκοπούν στη δημιουργία ενός σταθερού και ασφαλούς περιβάλλοντος για την ομαλή ψυχοσωματική του ανάπτυξη. Επομένως, η σύγχρονη αντίληψη του οικογενειακού δικαίου δεν στηρίζεται πλέον στην υπεροχή της γονικής εξουσίας, αλλά στην ευθύνη των γονέων να ασκούν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους με αποκλειστικό γνώμονα την προστασία και την ουσιαστική ευημερίατου τέκνου.

Βιβλιογραφία:

• Το Σύνταγμα της Ελλάδος
• Αστικός Κώδικας
• Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού
• Γεωργιάδης Απ., Εγχειρίδιο Οικογενειακού Δικαίου, Εκδόσεις Σάκκουλας, Αθήνα 2025.
• Νικόλαος Σιαμάκης, «Νέο Οικογενειακό Δίκαιο: Η επιμέλεια, η επικοινωνία, και ο ρόλος του διαμεσολαβητή» , Νικόλαος Σιαμάκης & Συνεργάτες, Δικηγορικό Γραφείο, 28/02/2021. Διαθέσιμο στον: https://siamakis-lawyers.gr/%ce%bd%ce%ad%ce%bf-%ce%bf%ce%b9%ce%ba%ce%bf%ce%b3%ce%b5%ce%bd%ce%b5%ce%b9%ce%b1%ce%ba%cf%8c-%ce%b4%ce%af%ce%ba%ce%b1%ce%b9%ce%bf/.
• Ι. Βαλμαντώνη, «Οι πρόσφατες νομολογιακές εξελίξεις στη γονική μέριμνα», Νομικό Βήμα, ΝομΒ73 (2025), Τεύχος 03. Διαθέσιμο στον: https://nomikovima.dsa.gr/web/el/node/215.
• «Το Νέο Οικογενειακό Δίκαιο μετά τον Ν.4800/2021», Ηλεκτρονικό άρθρο Πεσυρίδης και Συνεργάτες, Δικηγορικό Γραφείο, 16/03/2022. Διαθέσιμο στον: https://pglaw.gr/%cf%84%ce%bf-%ce%bd%ce%b5%ce%bf-%ce%bf%ce%b9%ce%ba%ce%bf%ce%b3%ce%b5%ce%bd%ce%b5%ce%b9%ce%b1%ce%ba%ce%bf-%ce%b4%ce%b9%ce%ba%ce%b1%ce%b9%ce%bf-%ce%bc%ce%b5%cf%84%ce%b1-%cf%84%ce%bf-%ce%bd-4800-2021/.