Δάφνη Πετράκη

Ασκούμενη Δικηγόρος, Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια Νομικής Σχολής ΔΠΘ.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης και η Ευρωπαϊκή Ένωση συγκροτούν ένα σύνθετο πλέγμα προστασίας, χωρίς όμως να αποτελούν δύο όψεις του ίδιου θεσμού. Στη δημόσια συζήτηση για το Συμβούλιο της Ευρώπης και την Ευρωπαϊκή Ένωση, συχνά επικρατεί μία κατανοητή, όχι όμως και αθώα σύγχυση. Δύο οργανισμοί με διαφορετική φύση, στόχους και δομή που παρόλα αυτά έχουν αναπτύξει σημαντικούς μηχανισμούς προστασίας με άμεσο αντίκτυπο στην καθημερινότητα των πολιτών. Εκείνο που τους συνδέει είναι η κοινή επιδίωξη να μην παραμένουν τα ανθρώπινα δικαιώματα απλές διακηρύξεις, αλλά να λειτουργούν ως πραγματικά όρια απέναντι στην κρατική και θεσμική εξουσία.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης

Το Συμβούλιο της Ευρώπης (Council of Europe) αποτελεί διεθνή διακυβερνητικό οργανισμό, ανεξάρτητο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, με έδρα το Στρασβούργο της Γαλλίας και με πρωταρχικό σκοπό την προαγωγή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου στον ευρωπαϊκό χώρο αλλά και πέραν αυτού^[1]. Σήμερα, απαριθμεί σαράντα έξι (46) κράτη της Ευρώπης και της ανατολικής περιφέρειάς της, γεγονός που το καθιστά τον ευρύτερο ευρωπαϊκό οργανισμό από άποψη γεωγραφικής κάλυψης. Κεντρική αποστολή του είναι η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Αυτή ακριβώς η ευρεία γεωγραφική του εμβέλεια είναι που του επιτρέπει να διαμορφώνει ένα κοινό ελάχιστο επίπεδο προστασίας για το μεγαλύτερο μέρος της ευρωπαϊκής ηπείρου. 

Το σημαντικότερο επίτευγμά του είναι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ). Η ΕΣΔΑ άνοιξε προς υπογραφή το 1950 και τέθηκε σε ισχύ το 1953, μετατρέποντας βασικά δικαιώματα —όπως το δικαίωμα στη ζωή, την προσωπική ελευθερία, την ελευθερία έκφρασης και τη δίκαιη δίκη— σε δεσμευτικές διεθνείς υποχρεώσεις. Η πραγματική της αξία, όμως, βρίσκεται στον μηχανισμό ελέγχου που τη συνοδεύει: το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ)^[2].

Το ΕΔΔΑ παρέχει σε ιδιώτες, ομάδες προσώπων και κράτη τη δυνατότητα να καταγγείλουν παραβιάσεις της Σύμβασης. Δεν λειτουργεί ως ένα ακόμη εθνικό δικαστήριο ούτε ως βαθμός έφεσης πάνω από τα εσωτερικά δικαστήρια. Εξετάζει εάν το κράτος σεβάστηκε τις υποχρεώσεις που ανέλαβε με την ΕΣΔΑ, αφού προηγουμένως έχουν, κατά κανόνα, εξαντληθεί τα εσωτερικά ένδικα μέσα. Οι οριστικές αποφάσεις του είναι δεσμευτικές για το κράτος που αφορά η υπόθεση και η εκτέλεσή τους εποπτεύεται από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης. Έτσι, η προστασία δεν εξαντλείται στη διαπίστωση μιας παραβίασης, αλλά αποσκοπεί και στη θεραπεία της. 

Η Ευρωπαϊκή Ένωση

Διαφορετική είναι η θεσμική αφετηρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ένωση δεν δημιουργήθηκε πρωτίστως ως οργανισμός ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά ως πολιτικό, οικονομικό και νομικό εγχείρημα ολοκλήρωσης. Σταδιακά, ωστόσο, η διεύρυνση των αρμοδιοτήτων της κατέστη αναγκαία την ανάπτυξη ενός αυτοτελούς συστήματος προστασίας, δομημένο πάνω στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) και τη Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ). Σήμερα, ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί θεμελιώδη αξία της ενωσιακής έννομης τάξης^[3]. 

Κεντρική θέση στο σύστημα αυτό κατέχει ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕΕ). Με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, απέκτησε την ίδια νομική ισχύ με τις Συνθήκες και έπαψε να αποτελεί απλώς ένα πολιτικό κείμενο αρχών. Ο Χάρτης δεσμεύει τα όργανα της Ένωσης σε όλες τις ενέργειές τους και τα κράτη μέλη όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Η τελευταία αυτή προϋπόθεση είναι κρίσιμη: ο Χάρτης δεν εφαρμόζεται σε κάθε εθνική υπόθεση, αλλά μόνο όταν υπάρχει ουσιαστική σύνδεση με το ενωσιακό δίκαιο^[4].

Την τήρηση του πλαισίου αυτού εγγυάται το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πολύ πριν ο Χάρτης αποκτήσει δεσμευτική ισχύ, το ΔΕΕ είχε ήδη αναγνωρίσει τα θεμελιώδη δικαιώματα ως γενικές αρχές του ενωσιακού δικαίου. Σήμερα, ελέγχει τη νομιμότητα των πράξεων των οργάνων της Ένωσης, ερμηνεύει τον Χάρτη και συμβάλλει στην ενιαία εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου μέσω της διαδικασίας της προδικαστικής παραπομπής. 

Αλληλεπικάλυψη & διαφοροποίηση των δύο συστημάτων προστασίας

Τα δύο συστήματα συναντώνται διαρκώς. Πολλά από τα δικαιώματα του Χάρτη αντιστοιχούν σε δικαιώματα της ΕΣΔΑ, ενώ για τα αντίστοιχα αυτά δικαιώματα ο ίδιος ο Χάρτης προβλέπει ότι το νόημα και το εύρος προστασίας τους πρέπει να είναι τουλάχιστον όμοια με εκείνα της Σύμβασης. Έτσι δημιουργείται κάθε φορά είτε ένα φαινόμενο συνεργατικής σύγκλισης των δύο συστημάτων, είτε μία επικάλυψη του ενός νομικού περιεχομένου από το άλλο, εξαρτάται από την σκοπιά του καθενός.

Η αλληλεπίδραση αυτή δεν σημαίνει ότι οι δύο μηχανισμοί ταυτίζονται. Η ΕΣΔΑ δεσμεύει τα συμβαλλόμενα κράτη στο σύνολο του πεδίου των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει, ενώ ο Χάρτης δεσμεύει τα κράτη μέλη μόνο όταν ενεργούν εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης. Το ΕΔΔΑ ελέγχει τη διεθνή ευθύνη των κρατών· το ΔΕΕ ελέγχει τόσο τη δράση των κρατών μελών στο ενωσιακό πεδίο όσο και τη νομιμότητα των πράξεων των ίδιων των ευρωπαϊκών οργάνων. 

Παραμένει, μάλιστα, ένα ουσιώδες θεσμικό κενό. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να μην αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος στην ΕΣΔΑ, παρά τη ρητή υποχρέωση προσχώρησης που προβλέπεται στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η σχετική διαδικασία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Μέχρι να ολοκληρωθεί, οι πολίτες μπορούν να προσφεύγουν στο ΕΔΔΑ κατά κρατών μελών, όχι όμως απευθείας κατά της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 

Συμπέρασμα

Η διπλή αυτή αρχιτεκτονική δεν αποτελεί αδυναμία της Ευρώπης. Το Συμβούλιο της Ευρώπης και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν αναπτύξει δύο συχνώς αλληλοσυμπληρούμενα συστήματα προστασίας δικαιωμάτων. Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση (ΕΣΔΑ) και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο (ΕΔΔΑ) προσφέρουν ένα ευρύ και αυτοτελές πλαίσιο διεθνούς προστασίας, ενώ η Ένωση προστατεύει δικαιώματα μόνο στο μέτρο που αυτά συνδέονται με την άσκηση των ενωσιακών της αρμοδιοτήτων, μέσω του Χάρτη και της νομολογίας του Δικαστηρίου της Ένωσης (ΔΕΕ). Παρά τις διαφορές τους, η παράλληλη λειτουργία των δύο συστημάτων ενισχύει σημαντικά το επιθυμητό επίπεδο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων που απαντάται στην Ευρώπη, μπορεί συνεπώς να λειτουργήσει ως πρόσθετη εγγύηση, ακριβώς επειδή δημιουργεί περισσότερα επίπεδα ελέγχου. Αυτό, όμως, προϋποθέτει ουσιαστική συνεργασία των δικαστηρίων, σαφή όρια αρμοδιοτήτων και, κυρίως, πραγματική συμμόρφωση των κρατών και των ευρωπαϊκών θεσμών, διότι η αξία ενός συστήματος δικαιωμάτων δεν κρίνεται από το πόσο επιβλητικά είναι τα κείμενά του, αλλά από το εάν μπορεί να προστατεύσει αποτελεσματικά τον άνθρωπο τη στιγμή που η εξουσία υπερβαίνει τα όριά της.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Council of Europe. The Council of Europe at a glance.
• European Court of Human Rights. Protocols to the Convention.
• Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
• Συνθήκη για την Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
• Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.
• Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
• Βασίλης Τζέμος. Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ – Ερμηνεία κατ’ άρθρο. Νομική Βιβλιοθήκη 2^ηέκδοση.

---

^[1] Council of Europe. The Council of Europe at a glance.

^[2] European Court of Human Rights. Protocols to the Convention.

^[3] ΣΕΕ και ΣΛΕΕ

^[4] Βασίλης Τζέμος. Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ – Ερμηνεία κατ’ άρθρο. Νομική Βιβλιοθήκη 2^η έκδοση