Μπαζιώτη Ιωάννα Μαρία,

Πρωτοετής Φοιτήτρια Νομικής ΕΚΠΑ

 Η σχέση της Ελλάδας με τη θάλασσα δεν είναι απλώς γεωγραφική, είναι υπαρξιακή. Με περισσότερα από 15.000 χιλιόμετρα ακτογραμμής και χιλιάδες νησιά, η Ελλάδα είναι ένα κράτος που «αναπνέει» μέσα από το υγρό στοιχείο. Η θάλασσα αποτελεί τον κύριο «πνεύμονα» της ελληνικής οικονομίας μέσω του τουρισμού, της ναυτιλίας, της αλιείας, αλλά και των νέων προοπτικών για υπεράκτια πράσινη ενέργεια και εξόρυξη φυσικών πόρων. Για την Ελλάδα, η θαλάσσια επικράτεια δεν είναι το σύνορο της χώρας, αλλά ο ίδιος της ο κορμός. Σημειώνεται ότι τα κράτη δεν ασκούν κυριαρχία μόνο στο χερσαίο έδαφος, αλλά και στη θάλασσα και στον υπερκείμενο εναέριο χώρο.

 Γίνεται αντιληπτό ότι  η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας ή  το “Σύνταγμα των Ωκεανών”, όπως αλλιώς ονομάζεται, είναι σημαντικότατη για την χώρα μας. Ακριβώς επειδή η γεωγραφία της Ελλάδας είναι ιδιόμορφη -λόγω των νησιών- η χώρα έχει ανάγκη από ένα ισχυρό, παγκόσμιο νομικό πλαίσιο για να μην μετατραπεί η περιοχή σε ζώνη αυθαιρεσίας.

 Τα περισσότερα θέματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα στην εξωτερική πολιτική αφορούν τα νησιά. Το άρθρο 121 της UNCLOS (United Nations Convention on the Law of the Sea), ορίζει ότι τα νησιά, εφόσον αποτελούν φυσικά διαμορφωμένες περιοχές ξηράς και υπό τον όρο ότι μπορούν να διατηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση και οικονομική ζωή, έχουν όλες τις θαλάσσιες ζώνες. Άρα, τα νησιά με αυτόν τον τρόπο εξισώνονται με τις ηπειρωτικές περιοχές. Χωρίς την UNCLOS, η Ελλάδα δεν θα μπορούσε να θεμελιώσει νομικά τη θαλάσσια συνέχεια μεταξύ των νησιών της και της Κύπρου. 

 Το καθεστώς των ελληνικών νήσων συναντά, ωστόσο, ένα μεγάλο τουρκικό εμπόδιο, το οποίο υφίσταται ήδη από το 2006. Συγκεκριμένα, το 2006 ανώτατοι αξιωματικοί του τουρκικού πολεμικού ναυτικού υιοθετούν και χρησιμοποιούν τον όρο «Γαλάζια Πατρίδα» για να υποδηλώσουν την ανάγκη η Τουρκία να διεκδικήσει και να υπερασπιστεί μια μεγάλη σε εύρος   Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη ,αμφισβητώντας την ελληνική κυριαρχία και τα ελληνικά και κυπριακά κυριαρχικά δικαιώματα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Σήμερα, η τουρκική εξωτερική πολιτική εξακολουθεί να στηρίζεται στην αναθεωρητική ρητορική, με τον Τούρκο Πρόεδρο να προβάλει το αφήγημα του νεο-οθωμανισμού και της επέκτασης της τουρκικής επιρροής. Η Τουρκία επιδιώκει να επιβάλει de facto μια πραγματικότητα όπου τα νησιά καθίστανται νομικά ανύπαρκτα, διχοτομώντας τη Μεσόγειο, αμφισβητώντας την ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο. Σημειώνεται ότι από την στιγμή που  η Τουρκία δεν έχει επικυρώσει την Σύμβαση -είναι ένα από τα ελάχιστα κράτη παγκοσμίως μαζί με τις ΗΠΑ, τη Βενεζουέλα και τη Συρία- δεν δεσμεύεται συμβατικά από αυτήν. Επομένως, οι σχέσεις της με την Ελλάδα και τα υπόλοιπα κράτη διέπονται από το Διεθνές Εθιμικό Δίκαιο. 

 Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας χαρακτηρίζεται για τη μεγάλη της σημασία για έναν ακόμη λόγο. Δίνει το δικαίωμα στην Ελλάδα να επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη μονομερώς μέχρι τα 12 ναυτικά μίλια (Άρθρο 3 της Σύμβασης). Όπως στην περίπτωση των νήσων που αναπτύχθηκε παραπάνω, έτσι και εδώ η Τουρκία εντάσσεται στο γεωπολιτικό παιχνίδι. H Τουρκία το 1995 έκανε αναφορά στο περίφημο “Casus belli” (Αιτία πολέμου). Αν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στο Αιγαίο από 6 σε 12 ναυτικά μίλια, η Τουρκία θα  αντιδράσει στρατιωτικά. Η απειλή αυτή παραμένει σε ισχύ μέχρι σήμερα, συντηρώντας ένα κλίμα διαρκούς έντασης στις σχέσεις των δύο χωρών.  

 Επισημαίνεται από το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών ότι το δικαίωμα επέκτασης του ορίου της αιγιαλίτιδας ζώνης μέχρι τα 12 ν.μ. είναι κυριαρχικό και ασκείται μονομερώς και κατά συνέπεια δεν υπόκειται σε κανενός είδους περιορισμό ή εξαίρεση και δεν επιδέχεται αμφισβητήσεως από τρίτα κράτη. Η συντριπτική πλειοψηφία των παράκτιων κρατών, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, έχει προσδιορίσει το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ν.μ. Η ίδια η Τουρκία έχει επεκτείνει, ήδη από το 1964, την αιγιαλίτιδα ζώνη της στα 12 ν.μ. στον Εύξεινο Πόντο και τη Μεσόγειο.

 Η Τουρκία, από την άλλη, αναπτύσσει τον ρόλο του “Επίπονου Αντιρρησίας” (Persistent Objector). Στο Διεθνές Δίκαιο, αν ένα κράτος αντιτίθεται σταθερά, ρητά και αδιάκοπα στη δημιουργία ενός εθιμικού κανόνα από την πρώτη όμως στιγμή που αυτός πάει να γεννηθεί μπορεί θεωρητικά να εξαιρεθεί από την εφαρμογή του. Στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως, πρώτον οι κανόνες της UNCLOS έχουν γίνει τόσο καθολικοί, που η μονομερής άρνηση ενός κράτους δεν αρκεί για να ανατρέψει το έθιμο, ειδικά όταν θίγονται κυριαρχικά δικαιώματα άλλων κρατών. Δεύτερον, όπως αναφέρθηκε, πώς μπορεί ένα κράτος όπως η Τουρκία να είναι «επίμονος αντιρρησίας» για τα 12 ν.μ. στο Αιγαίο, όταν ταυτόχρονα έχει θεσπίσει 12 ν.μ. στη Μαύρη Θάλασσα; Αυτή η κίνηση δεν είναι μια αντιφατική συμπεριφορά;

 Το ερώτημα που απευθύνεται στο μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων είναι αν αυτές θα “θεραπευτούν” με μια ενδεχόμενη οριοθέτηση. Αν σκεφτούμε τι θα γινόταν αν οι δύο χώρες κάθονταν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων όπως έκανε η Ελλάδα με την Ιταλία και την Αίγυπτο το 2020, η διαδικασία ίσως να οδηγούσε σε αδιέξοδο, διότι από τη μία, η Ελλάδα διαπραγματεύεται μόνο με βάση την UNCLOS, ενώ η Τουρκία φαίνεται ότι θα μείνει προσηλωμένη στο δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας”. Το πιο ρεαλιστικό σενάριο θα ήταν η προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, με την προϋπόθεση ότι οι δύο δυάδικοι συμφωνούσαν για την προσφυγή και δεσμεύονταν από την απόφαση του δικαστηρίου. 

 Συμπερασματικά, σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξανόμενης γεωπολιτικής ρευστότητας, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας δεν συνιστά μια απλή επιλογή εξωτερικής πολιτικής για την Ελλάδα, αλλά αποτελεί τη ζωτική νομική της «ασπίδα». Είναι το μοναδικό θεσμικό εργαλείο που κατοχυρώνει τα αυτονόητα δικαιώματα των ελληνικών νησιών σε θαλάσσιες ζώνες και προσφέρει το ακλόνητο έρεισμα για την προάσπιση της εδαφικής και οικονομικής συνέχειας της χώρας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της θάλασσα:EUR-Lex – 21998A0623(01) – EN – EUR-Lex.
• Βικιπαίδεια, Γαλάζια Πατρίδα  : https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B1%CE%BB%CE%AC%CE%B6%CE%B9%CE%B1_%CE%A0%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%AF%CE%B4%CE%B1.
• Μαρία Τσιλινίκου, «O νεο-οθωμανισμός Ερντογάν, η «Γαλάζια Πατρίδα» και οι τουρκικές παρενοχλήσεις», CNNGREECE, 11/06/2026.: https://www.cnn.gr/politiki/story/538052/o-neo-othomanismos-erntogan-i-galazia-patrida-kai-oi-tourkikes-parenoxliseis.
•   «Τι είναι το casus belli: Από το 1995 στην τουρκική Βουλή μέχρι το «αν όχι τώρα, πότε;» του Κυριάκου Μητσοτάκη», Τα Νέα, 12/02/2026: Τι είναι το casus belli: Από το 1995 στην τουρκική Βουλή μέχρι το «αν όχι τώρα, πότε;» του Κυριάκου Μητσοτάκη – ΤΑ ΝΕΑ.