Η οριστική προσβολή ή διακινδύνευση ενός εννόμου αγαθού, όπως η ζωή ή η ιδιοκτησία, συνεπάγεται κατά κανόνα την επιβολή ποινής στον δράστη από το καθ’ ύλην αρμόδιο δικαστήριο. Η ποινή τελεί σε αναλογία προς τη βαρύτητα της άδικης πράξης και αντανακλά το μέγεθος της ηθικής και κοινωνικής μομφής που αυτή συνεπάγεται. Οι κύριες μορφές της, κατά τον Ποινικό Κώδικα, είναι η κάθειρξη, η φυλάκιση, ο περιορισμός σε κατάστημα κράτησης νέων, η χρηματική ποινή και η παροχή κοινωφελούς εργασίας (άρθρα 50–55 ΠΚ).

Η ποινή υπήρξε ανέκαθεν αντικείμενο συζήτησης και προβληματισμού, τόσο από νομικούς όσο και από την κοινωνία εν γένει. Τα τελευταία χρόνια, όμως, ο δημόσιος διάλογος γύρω από το ζήτημα έχει ενταθεί. Πολλοί υποστηρίζουν ότι η παρατηρούμενη αύξηση της εγκληματικότητας οφείλεται στις «υπέρμετρα ήπιες και επιεικείς ποινές», οι οποίες καλλιεργούν πρόσφορο έδαφος για την εγκληματική δράση. Από την άλλη πλευρά, ο ποινικός νομοθέτης, επηρεαζόμενος από την κοινή γνώμη, αντιμετωπίζει ως πανάκεια την αυστηροποίηση των ποινών, την οποία υλοποιεί με αλλεπάλληλες τροποποιήσεις του Ποινικού Κώδικα.

Τα συμπεράσματα που προκύπτουν από αυτήν την κατάσταση είναι δύο:

1. Παρά την αυστηροποίηση των ποινών, δεν παρατηρείται μείωση της εγκληματικότητας· αντιθέτως, τα στατιστικά στοιχεία καταδεικνύουν αυξητική τάση (βλ. στοιχεία στην ιστοσελίδα της Ελληνικής Αστυνομίας).
2. Δημιουργούνται σοβαρά κωλύματα στην απονομή της δικαιοσύνης: ανασφάλεια δικαίου, υπονόμευση της εμπιστοσύνης στο κράτος δικαίου και πρακτικές δυσχέρειες ως προς τον προσδιορισμό του εφαρμοστέου νόμου σε κάθε περίπτωση (βλ. άρθρο 2 ΠΚ).

Σε τελική ανάλυση, θα πρέπει να βρεθεί μια “χρυσή τομή” βασιζόμενη σε αρχές του ποινικού δικαίου. Η ποινή, δηλαδή, πρέπει να στηρίζεται στην αρχή της αναλογικότητας (ποινή ανάλογη με την πράξη) και ταυτόχρονα να έχει σωφρονιστικό χαρακτήρα στοχεύοντας την κοινωνική επανένταξη του δράστη, υπό το πρίσμα, του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ και της νομολογίας. Και μη ξεχνάμε το εξής: ο επίδοξος δράστης τελώντας μια αξιόποινη πράξη ούτε σκέφτεται, ούτε αποτρέπεται, απ’ τις ποινές αλλά ακόμα και αν το έκανε, τα 10 ή 15 χρόνια κάθειρξης εξίσου “βαριά” θα του φαινόντουσαν. Οπότε, καλό θα ήταν, να μην επιρρίπτουμε ευθύνες αποκλειστικά στο νομικό σύστημα καθώς από ό,τι φαίνεται το πρόβλημα είναι ως επί το πλείστον κοινωνικό (και όχι νομικό). 

Βιβλιογραφία:

• Ποινικός Κώδικας. (2019). Άρθρα 2, 50–55. Νόμος 4620/2019 (ΦΕΚ Α΄ 96/11.06.2019).
• Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. (1950). Άρθρο 3. Ρώμη, 4 Νοεμβρίου 1950.
• Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Νομολογία σχετική με το άρθρο 3 ΕΣΔΑ και τον σωφρονιστικό χαρακτήρα της ποινής.

Γιάννης Πετράκης, Φοιτητής Νομικής ΕΚΠΑ