Γεράσιμος Έξαρχος – Φοιτητής Νομικής, Sorbonne Paris XIII

Η Ιατρικώς Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή (ΙΥΑ) συνιστά πεδίο στο οποίο συγκεράζονται επιστημονικοί κλάδοι ετερογενούς φύσεως, επί παραδείγματι η Ιατρική, η Βιολογία, η Νομική, η Βιοηθική, σφυρηλατώντας ένα διεπιστημονικό πεδίο έντονης θεωρητικής και πρακτικής συνάφειας. Η εν λόγω θεματική ελκύει το ενδιαφέρον ιατρών, γενετιστών, νομικών και φιλοσόφων, αλλά ταυτοχρόνως αφορά και τον ίδιο τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης, καθόσον αφορά και το υποκείμενο δικαίου το οποίο αδυνατώντας να τεκνοποιήσει με φυσικό τρόπο, αναζητεί την επιστημονική αρωγή για την προαναφερθείσα πραγματοποίηση. Η ΙΥΑ εκκινεί από τη θεμελιώδη βιολογική και ανθρωπολογική ανάγκη διατήρησης και διαιώνισης του ανθρώπινου είδους, ενώ παράλληλα προεκτείνεται προς ορίζοντες ιατρικών και τεχνολογικών επιτευγμάτων που, μέχρι πρότινος, εθεωρούντο δυσπρόσιτοι. Εν προκειμένω, στο παρόν επιστημονικό πόνημα επιχειρώ να απαντήσω σε καίρια ερωτήματα που ανακύπτουν εκ της εφαρμογής των μεθόδων αυτών, υπό το πρίσμα των νομικών, ηθικών και κοινωνικών τους συνιστωσών.

Η Ιατρικώς Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή (ΙΥΑ) στην ελληνική έννομη τάξη διέπεται κυρίως από τον Ν. 3305/2005, όπως τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε από τον Ν. 4958/2022, καθώς και από συναφείς διατάξεις του Αστικού Κώδικα, και δη τα άρθρα 1455-1458, καθόσον η τεχνητή γονιμοποίηση επιτρέπεται αποκλειστικώς και μόνον προς αντιμετώπιση ιατρικώς διαπιστωμένης αδυναμίας σύλληψης και απόκτησης τέκνων με φυσικό τρόπο ή προς αποτροπή μετάδοσης στο κυοφορούμενο τέκνο σοβαρής, ιατρικώς τεκμηριωμένης, ασθένειας. Η εφαρμογή των μεθόδων αυτών είναι επιτρεπτή μόνον έως το χρονικό σημείο κατά το οποίο το υποβοηθούμενο πρόσωπο διατηρεί, βάσει ιατρικής κρίσης, τη φυσική βιολογική ικανότητα αναπαραγωγής. Η ανθρώπινη αναπαραγωγή μέσω της μεθόδου της κλωνοποίησης απαγορεύεται απολύτως, ως αντίθετη στις θεμελιώδεις αρχές της έννομης τάξης και στην προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η επιλογή του φύλου του τέκνου απαγορεύεται κατ’ αρχήν, επιτρεπομένη μόνον κατ’ εξαίρεση και αποκλειστικώς για την αποτροπή σοβαρής κληρονομικής νόσου, η οποία συνδέεται αιτιωδώς με το φύλο, σύμφωνα με την ιατρική επιστήμη και την κείμενη νομοθεσία. 

Το κανονιστικό πλαίσιο συγκεράζει ιατρικά κριτήρια, τα οποία συνδέονται με την ύπαρξη προβλημάτων γονιμότητας, με διεύρυνση της πρόσβασης και για κοινωνικούς λόγους, όπως η προληπτική διατήρηση γονιμότητας ανεξαρτήτως ιατρικής αιτίας. Ιδιαίτερη μνεία δίδεται στη πρόβλεψη δικαιώματος πρόσβασης των αγάμων γυναικών, άνευ διακρίσεων, υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπερβαίνουν το ηλικιακό όριο των 54 ετών, όπως αυτό θεσπίστηκε απαρεγκλίτως με τον Ν. 4958/2022. Το άρθρο 1458 ορίζει απαρεγκλίτως ότι η μεταφορά σε σώμα άλλης γυναίκας γονιμοποιημένων ωαρίων, τα οποία είναι γενετικώς ξένα προς την ίδια, και η επακόλουθη κυοφορία αυτών από την εν λόγω γυναίκα, επιτρέπεται αποκλειστικώς κατόπιν προηγούμενης δικαστικής αδείας, η οποία πρέπει να εκδοθεί προ της πραγματοποίησης της μεταφοράς. Προϋπόθεση για την παροχή της άδειας αποτελεί η ύπαρξη έγγραφης, ρητής και άνευ οιουδήποτε ανταλλάγματος συμφωνίας μεταξύ των προσώπων που επιδιώκουν την απόκτηση τέκνου και της γυναίκας που θα αναλάβει την κυοφορία, καθώς και, σε περίπτωση που αυτή είναι έγγαμη, του συζύγου της. Η δικαστική άδεια χορηγείται κατόπιν αιτήσεως της γυναίκας που επιθυμεί να αποκτήσει τέκνο, υπό τον απαράβατο όρο ότι αποδεικνύεται, με βάση έγκυρη ιατρική γνωμάτευση, η αντικειμενική αδυναμία της να κυοφορήσει, καθώς και η καταλληλότητα της γυναίκας που προσφέρεται να αναλάβει την κύηση, ενόψει της συνολικής κατάστασης της υγείας της, για την ασφαλή ολοκλήρωση της κυοφορίας.

Η νομοθεσία αναγνωρίζει έγκαιρη και ανεμπόδιστη πρόσβαση στη διαδικασία ΙΥΑ για τις μοναχικές γυναίκες, χωρίς να τίθενται περιορισμοί πέραν των γενικών. A contrario, για τους μοναχικούς άνδρες δεν υφίσταται ρητή νομοθετική πρόβλεψη, τουναντίον η πρακτική επιβάλλει, ιδίως στις περιπτώσεις παρένθετης μητρότητας, την προηγούμενη λήψη δικαστικής άδειας, συμφώνως ως προς τα άρθρα 1457 και 1458 ΑΚ. Σε ό,τι αφορά δε τα ομόφυλα ζεύγη, το status quo, όπως καθορίζεται από τους Ν. 3305/2005 και 4958/2022, δεν θεσπίζει διακρίσεις βάσει σεξουαλικού προσανατολισμού, επιτρέποντας  την πρόσβασή τους στις μεθόδους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Ως προς την έννομη θέση των γονέων, των δοτών γεννητικού υλικού, της παρένθετης μητέρας και του τέκνου, το θεσμικό πλαίσιο καθίσταται εναργές. Οι γονείς που ανατρέφουν το τέκνο τυγχάνουν πλήρους νομικής αναγνώρισης, με το τέκνο να εγγράφεται στο ληξιαρχείο υπό αυτούς, κατά τις υφιστάμενες διατάξεις του Αστικού Κώδικα (εφεξής ΑΚ). Οι δότες γεννητικού υλικού στερούνται γονεϊκών δικαιωμάτων. Η ταυτότητά τους είτε παραμένει ανώνυμη είτε γνωστοποιείται στο τέκνο μετά την ενηλικίωσή του, συμφώνως ως προς τα άρθρα 14 έως 17 του Ν. 3305/2005. Η παρένθετη μητέρα δεν αναγνωρίζεται νομικά ως γονέας μετά τον τοκετό, ενόσω η διαδικασία παρένθετης κυοφορίας επιτρέπεται μόνον κατόπιν δικαστικής άδειας (άρθρο 1458 ΑΚ). Το τέκνο απολαύει πλήρους νομικής προστασίας, δικαιώματος αναγνώρισης και διασφάλισης της γνώσης της βιολογικής του καταγωγής.

Η μεταθανάτια ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή ρυθμιζόμενη από το άρθρο 1457 ΑΚ, ήτοι η τεχνητή γονιμοποίηση μεταγενέστερη του θανάτου του συζύγου ή του άνδρα με τον οποίο η γυναίκα διατηρούσε σταθερή ελεύθερη ένωση, επιτρέπεται μόνον κατόπιν προηγούμενης δικαστικής αδείας και υπό την ρητή προϋπόθεση της σωρευτικής συνδρομής αυστηρώς καθορισμένων νομικών όρων. Ειδικότερα, ο αποβιώσας σύζυγος ή μόνιμος σύντροφος της αιτούσας να έπασχε από νόσημα το οποίο τεκμηριωμένα συνεπάγεται κίνδυνο μόνιμης στειρότητας ή να υφίστατο αποδεδειγμένος κίνδυνος επικείμενου θανάτου. Επίσης, ο ανωτέρω έπρεπε να είχε παράσχει, εν ζωή, την ανεπιφύλακτη και ρητή συναίνεσή του, διατυπωθείσα επισήμως  με συμβολαιογραφικό έγγραφο, η οποία να περιλαμβάνει ειδικώς και τη συναίνεση για τη μεταθανάτια εφαρμογή της τεχνητής γονιμοποίησης. Η ιατρική πράξη δύναται να πραγματοποιηθεί αποκλειστικώς μετά την πάροδο χρονικού διαστήματος έξι (6) μηνών από τον θάνατο του άνδρα και, σε κάθε περίπτωση, προ της συμπληρώσεως διετούς (2) περιόδου από το ίδιο χρονικό σημείο, επί ποινή νομικής ακυρότητας της διαδικασίας. Η εφαρμογή της επιτρέπεται μόνον εντός χρονικού πλαισίου έξι μηνών έως δύο ετών από τον θάνατο. 

Σε ό,τι αφορά τη κρυοσυντήρηση ωαρίων, σπερμάτων ή εμβρύων, ως μέθοδος διατήρησης αναπαραγωγικού υλικού για μελλοντική χρήση, διέπεται από ειδικές διατάξεις του Ν. 3305/2005, οι οποίες προβλέπουν χρονικούς περιορισμούς και διαδικαστικές εγγυήσεις. Ο προεμφυτευτικός γενετικός έλεγχος, επιτρεπτός υπό αυστηρές προϋποθέσεις, αποσκοπεί στον εντοπισμό σοβαρών κληρονομικών νοσημάτων, ενώ η επιλογή φύλου επιτρέπεται αποκλειστικά για ιατρικούς λόγους. Οι δότες γεννητικού υλικού υπόκεινται σε αυστηρό ιατρικό και γενετικό έλεγχο, με στόχο την εξάλειψη κινδύνων μετάδοσης λοιμωδών ή κληρονομικών νοσημάτων· αποκλείονται όσοι δεν πληρούν τα κριτήρια υγείας. Παράλληλα, ο αριθμός γεννήσεων από τον ίδιο δότη περιορίζεται αυστηρά, συνήθως σε έως δέκα, προς αποτροπή γενετικών και ηθικών προβλημάτων, σύμφωνα με τον Ν. 3305/2005. 

Η διακίνηση γεννητικού υλικού επιτρέπεται αμιγώς μέσω αδειοδοτημένων μονάδων ΙΥΑ και πιστοποιημένων τραπεζών κρυοσυντήρησης, με τήρηση απορρήτου και αυστηρών νομικών πρωτοκόλλων. Η καταστροφή του υλικού καθίσταται εφικτή μετά τη λήξη του επιτρεπτού χρόνου φύλαξης ή κατόπιν αιτήματος των δικαιούχων. Οι Μονάδες ΙΥΑ συνιστούν εξειδικευμένα ιατρικά κέντρα με άδεια λειτουργίας, εντός των οποίων διενεργούνται όλες οι διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, συνοδευόμενες από τους απαραίτητους ιατρικούς και νομικούς ελέγχους. Οι Τράπεζες Κρυοσυντήρησης είναι οι φορείς υπεύθυνοι για την ασφαλή φύλαξη και διαχείριση γεννητικού υλικού υπό ειδικές συνθήκες κατάψυξης, σύμφωνα με αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο.

Οι ιατροί και οι Μονάδες ΙΥΑ υπέχουν υποχρέωση νόμιμης, ασφαλούς και ηθικής εκτέλεσης των διαδικασιών, πλήρους ενημέρωσης και εξασφάλισης της ενσυνείδητης συναίνεσης των ασθενών· παραβάσεις επισύρουν ποινικές και διοικητικές κυρώσεις. Οι δότες οφείλουν να παρέχουν πλήρη και ακριβή ιατρικά στοιχεία, χωρίς να υπέχουν γονεϊκές ή λοιπές νομικές υποχρεώσεις έναντι του τέκνου. Οι παραβάσεις του νομοθετικού πλαισίου επιφέρουν αυστηρές κυρώσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν χρηματικά πρόστιμα και ποινές φυλάκισης (έως και ένα έτος ή και μεγαλύτερη διάρκεια), ιδίως για παράνομη χρήση ή διακίνηση γεννητικού υλικού, παραβίαση της ανωνυμίας ή υπέρβαση θεσπισμένων ορίων. 

Η Εθνική Αρχή ΙΥΑ αποτελεί τον κεντρικό εποπτικό πυλώνα, επιφορτισμένο με την αδειοδότηση μονάδων, την έκδοση κανονιστικών πράξεων, τη διατήρηση μητρώου δοτών, την εποπτεία της τήρησης της νομοθεσίας και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων και συμφερόντων όλων των εμπλεκομένων μερών. Η λειτουργία της συνιστά κρίσιμο θεσμικό αντίβαρο στην εξισορρόπηση της επιστημονικής προόδου με την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Εν προκειμένω, η ΙΥΑ λειτουργεί ως πεδίο σύζευξης των νομικών κανόνων (de jure) και της πρακτικής εφαρμογής (de facto), εξασφαλίζοντας ότι η βιοϊατρική καινοτομία ανταποκρίνεται στα κριτήρια ασφάλειας, δικαιοσύνης και νομιμότητας.

Βιβλιογραφία

Νόμος 4958/2022, «Μεταρρυθμίσεις στην ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και άλλες επείγουσες ρυθμίσεις» (ΦΕΚ Α΄ 142/21-7-2022).

Πηγές: eaiya.gov.gr | e-nomothesia.gr | kodiko.gr

Νόμος 3305/2005, «Εφαρμογή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής» (ΦΕΚ 17/Α/27-1-2005).
Πηγές: kodiko.gr | e-nomothesia.gr

Αστικός Κώδικας, άρθρα 1455 έως 1458.
Πηγές: lawspot.gr 

Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ΕΑΙΥΑ),
διαθέσιμο στο: eaiya.gov.gr

e-nomothesia.gr – Τράπεζα Πληροφοριών Νομοθεσίας,
διαθέσιμο στο: e-nomothesia.gr

IVF Athens Center, κανονισμοί λειτουργίας μονάδων ΙΥΑ και τραπεζών κρυοσυντήρησης,
διαθέσιμο στο: ivfathenscenter.gr