Γεράσιμος Έξαρχος, Φοιτητής Νομικής, Sorbonne Paris XIII

Η γυναικοκτονία συνιστά αντικείμενο αυξανόμενου επιστημονικού και νομικού προβληματισμού, δεδομένης της εξαιρετικής σοβαρότητας και της υψηλής επικινδυνότητας που ενέχει για τη δημόσια τάξη και το κράτος δικαίου. Ως νομική έννοια, υπερβαίνει την καθ’ υποδιαίρεση ανθρωποκτονία, εντάσσοντας το έγκλημα στο πεδίο των εγκλημάτων μίσους (hate crimes), ήτοι μία τυπική αξιόποινη πράξη (όπως ενδεικτικώς η σωματική βλάβη ή η ανθρωποκτονία), η οποία φέρει ως επιβαρυντικό στοιχείο την ύπαρξη προκατάληψης εκ μέρους του δράστη έναντι του θύματος, λόγω εξωτερικών χαρακτηριστικών αυτού ή της ένταξής του σε συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα.

Ως τέτοιες ομάδες νοούνται, μεταξύ άλλων, η φυλή, η εθνοτική καταγωγή, η αναπηρία, η γλώσσα, τα εξωτερικά γνωρίσματα, οι πολιτικές αντιλήψεις, η πολιτική παράταξη, η ηλικία, η θρησκεία, το φύλο, η ταυτότητα φύλου ή ο σεξουαλικός προσανατολισμός. 

Η συστηματική διερεύνηση της γυναικοκτονίας, υπό το πρίσμα του εθνικού δικαίου, του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του διεθνούς ανθρωπίνου δικαίου, επιβάλλει την ενδελεχή εξέταση τόσο των ατομικών ποινικών ευθυνών όσο και των θεσμικών παραμέτρων, οι οποίες καθορίζουν την αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών έννομων αγαθών της ζωής, της αξιοπρέπειας και της ισότητας των φύλων.

Προκειμένου να καταστεί εύληπτο το παρόν άρθρο και να εξεταστεί επιστημονικά και νομικά το φαινόμενο της γυναικοκτονίας, κρίνεται επιτακτική η ανάγκη να διατυπωθεί αρχικά ο σαφής ορισμός της. Ως γυναικοκτονία νοείται η ανθρωποκτονία εκ προθέσεως κατά γυναίκας ή ανηλίκου θηλυκού προσώπου, τελούμενη εξαιτίας του φύλου αυτής, ήτοι ως εκδήλωση έμφυλης βίας, μισογυνισμού ή έμφυλης προκατάληψης, η οποία συνδέεται άρρηκτα με την κοινωνική, πολιτισμική ή θεσμική διάκριση εις βάρος του θηλυκού φύλου.

Η γυναικοκτονία συνιστά ιδιαίτερη μορφή εγκλήματος μίσους και περιλαμβάνει:

Α) την ανθρωποκτονία στο πλαίσιο ενδοοικογενειακής ή συζυγικής/συντροφικής βίας,

Β) την ανθρωποκτονία λόγω άρνησης σχέσης, γάμου ή άλλης μορφής ελέγχου,

Γ) την ανθρωποκτονία συνδεόμενη με πρακτικές κοινωνικής ή πολιτισμικής καταπίεσης,

Δ) κάθε περίπτωση κατά την οποία το θύμα στοχοποιείται λόγω της ιδιότητάς του ως γυναίκας.

Η ως άνω πράξη δεν απορροφάται απλώς από την έννοια της ανθρωποκτονίας, αλλά συγκροτεί ιδιαζόντως επιβαρυντική μορφή εγκλήματος, καθόσον πλήττει όχι μόνον το έννομο αγαθό της ζωής, αλλά και το έννομο αγαθό της ισότητας των φύλων και την απαγόρευση διακρίσεων κατά το Σύνταγμα, το Ευρωπαϊκό Δίκαιο και το Διεθνές Δίκαιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Ο όρος τεκμηριώνεται ότι ενεφανίσθη πρωτογενώς στην αγγλική νομική ορολογία το έτος 1801, όπως αποτυπώνεται εντός του εμβληματικού λεξικού νομικών όρων Wharton’s Law Lexicon. Η καθιέρωσή του εντός της σύγχρονης νομικής θεωρίας και της εγκληματολογίας αποδίδεται κυρίως στην Diana E. H. Russell μέσω της πρωτοπόρου επιστημονικής της συμβολής το 1976, κατά την οποία αναδείχθηκε η εγκληματολογική και δικανική διάσταση του εν λόγω όρου. Η θεμελίωση αυτή έχει καταστεί καταλυτική για την ερμηνευτική ανάλυση και την εφαρμοστική διάσταση του εννόμου ενδιαφέροντος στο πεδίο του δημόσιου δικαίου και των ποινικών σπουδών.

Η γυναικοκτονία εντάσσεται εντός του πεδίου νομικής προστασίας διεθνών συμβατικών πλαισίων, μεταξύ των οποίων συναριθμούνται η «Σύμβαση για την Πρόληψη και την Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών και της Οικογενειακής Βίας» (Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, 2011), η «Σύμβαση για την Εξάλειψη όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών» (CEDAW, 1979) καθώς και ο «Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης». Τα εν λόγω διεθνή κείμενα οριοθετούν υποχρεώσεις κρατών και δημόσιων αρχών για την πρόληψη, προστασία και δίωξη περιστατικών γυναικοκτονίας ως ειδικής μορφής έμφυλης βίας.

Ο επίσημος ορισμός της γυναικοκτονίας, όπως διατυπώνεται από το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων (European Institute for Gender Equality – EIGE), προσδιορίζεται ως εξής:

«Δολοφονία γυναικών και κοριτσιών εξαιτίας του φύλου τους, η οποία διαπράττεται ή γίνεται αποδεκτή είτε από ιδιωτικούς φορείς είτε από δημόσιες αρχές.»

Ο εν λόγω ορισμός υπογραμμίζει τη διττή φύση της γυναικοκτονίας ως ποινικό αδίκημα και κοινωνικό φαινόμενο που χρήζει αντιμετώπισης τόσο σε επίπεδο ποινικής ευθύνης των φυσικών αυτουργών όσο και ευρύτερης θεσμικής νομοθετικής πρόνοιας και κρατικής δέσμευσης. Η νομική αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως αυτοτελούς έννομης μορφής έμφυλης βίας διευκολύνει την αποτελεσματική εφαρμογή των διεθνών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τη διασφάλιση της ισότητας των φύλων και την εδραίωση δικαίου προστασίας των θυμάτων

Εν κατακλείδι, η νομική αναγνώριση και η ρητή διακριτική αντιμετώπιση της γυναικοκτονίας συνιστούν sine qua non για την αποτελεσματική διασφάλιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων των γυναικών και των κοριτσιών, όπως κατοχυρώνονται στο Σύνταγμα, στις διεθνείς συμβάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στο δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η αυστηροποίηση της ποινικής μεταχείρισης της εν λόγω πράξης, σε συνδυασμό με την ενίσχυση των θεσμικών μηχανισμών πρόληψης, δίωξης και απονομής δικαιοσύνης, υπερβαίνει την απλή προστασία της ζωής και καθίσταται εκ των ων ουκ άνευ για την αποκατάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Παράλληλα, αντανακλά την δεσμευτική υποχρέωση του κράτους δικαίου για την εξάλειψη κάθε μορφής έμφυλης βίας, καθιστώντας νομικά εναργή και αδήριτη τη συσχέτιση μεταξύ της προστασίας της ζωής, της αρχής της ισότητας των φύλων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Βιβλιογραφία

• Diana E H Russell, Femicide: The Politics of Woman Killing (Twayne 1976).
• John J S Wharton, Wharton’s Law Lexicon (Stevens & Sons 1848).
• UN General Assembly, Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW)(adopted 18 December 1979, entered into force 3 September 1981) 1249 UNTS 13.
• Council of Europe, Convention on Preventing and Combating Violence against Women and Domestic Violence(Istanbul Convention, adopted 11 May 2011, entered into force 1 August 2014) CETS No 210.
• Charter of Fundamental Rights of the European Union [2000] OJ C364/01.
• European Institute for Gender Equality (EIGE), Definition of Femicide https://eige.europa.eu