Μαρία-Νεφέλη Χριστοδουλοπούλου, Δικηγόρος (LLB, ΕΚΠΑ), Μέλος ΔΣΑ, EU Qualified Lawyer, Data Protection Officer (DPO), Legal Consultant (GDPR – Compliance) στη Define Solutions S.A., Executive MBA (cand.), ΕΚΠΑ

Η γονική αποξένωση (ΓΑ) αφορά μεθοδευμένες ως επί το πλείστο συμπεριφορές ενός  γονέα που αποσκοπούν στην απομάκρυνση του παιδιού από τον άλλον γονέα, χωρίς  αντικειμενική αιτία και οι οποίες έχουν ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα τη ρήξη ή τη σοβαρή  επιδείνωση της σχέσης τους. Η ΓΑ εκδηλώνεται κυρίως σε συγκρουσιακά διαζύγια και  δικαστικές διαμάχες για επιμέλεια-επικοινωνία όπου συχνά ο γονέας- αποξενωτής δηλώνει  ότι το παιδί «δεν θέλει» να δει τον άλλον γονέα, παρουσιάζοντας την άρνηση ως αυτόνομη  επιθυμία του παιδιού. Συγκεκριμένες συνήθως τυπικές στρατηγικές του γονέα – αποξενωτή είναι η προβολή του εαυτού του ως του μοναδικού αγαπητού και ασφαλούς γονέα, η  αντίστροφη προβολή του άλλου γονέα ως επικίνδυνου ή αδιάφορου, η διατύπωση απειλών 

έμμεσων («αν πας στον άλλον γονέα, χαλάει η σχέση μας») και η άμεση επιρροή του  παιδιού ώστε να επαναλαμβάνει τις δικές του θέσεις. 

Παρ’ όλα αυτά η ΓΑ δεν αναγνωρίζεται ως αυτόνομη διαγνωστική κατηγορία στο DSM 5 ή στην ICD-11αν και εντάσσεται σε πλαίσια όπως η ψυχολογική κακοποίηση και η  κατηγορία Child Affected by Parental Relationship Distress (CAPRD), το οποίο σημαίνει  πως ενώ στα διεθνή εγχειρίδια ψυχικών διαταραχών (DSM-5 της Αμερικανικής  Ψυχιατρικής Εταιρείας και ICD-11 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας) κάθε ψυχική  διαταραχή έχει έναν επίσημο διαγνωστικό κωδικό (π.χ. μείζων κατάθλιψη, αγχώδης  διαταραχή) η γονική αποξένωση (ΓΑ) δεν έχει δικό της κωδικό ούτε περιγράφεται ως  ανεξάρτητη πάθηση. 

Άρα, ένας ψυχίατρος ή ψυχολόγος δεν μπορεί να γράψει διάγνωση «ΓΑ» όπως θα έγραφε  «Διαταραχή Άγχους» ή «Σχιζοφρένεια», παρ΄ όλο που η ΓΑ θεωρείται μορφή  συναισθηματικής βίας η οποία εγγενώς συνδέεται με ψευδείς κατηγορίες κακοποίησης  (ιδίως σεξουαλικής) για να διακοπεί η επικοινωνία, συμπεριφορές παρόμοιες με το  «Σύνδρομο Στοκχόλμης», όπου το παιδί συμμαχεί με τον γονέα- αποξενωτή μακροχρόνιες  ψυχολογικές επιπτώσεις: άγχος, διαταραχές προσωπικότητας, τραύμα, δυσκολίες  κοινωνικής προσαρμογής. 

Τα δικαστήρια καλούνται να αποφασίσουν για την επιμέλεια και την επικοινωνία  λαμβάνοντας υπόψη τέτοια φαινόμενα επί των οποίων συχνά επειδή το παιδί εκφράζει  (καθοδηγούμενη) άρνηση, η επικοινωνία με τον άλλον γονέα διακόπτεται. Αυτό εντείνει  τον φαύλο κύκλο αποξένωσης αναστρέφοντας το διερευνητικό δικαστικό έργο ή  εκμηδενίζοντας κάθε προσπάθεια επικοινωνίας του αποξενωμένου γονιού με το παιδί του.

Συνεπώς, οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας δεν μιλούν για «σύνδρομο ΓΑ» (δεν έχει  επίσημη διάγνωση), αλλά αξιολογούν το παιδί μέσα από τις κατηγορίες «ψυχολογική 

κακοποίηση» και «CAPRD» Child Affected by Parental Relationship Distress (CAPRD) περίπτωση ειδικής υποκατηγορίας στο DSM-5, που καταγράφει περιπτώσεις  όπου το παιδί επηρεάζεται αρνητικά από έντονες συγκρούσεις, διαζύγιο ή  δυσλειτουργικές σχέσεις των γονέων. Ερμηνεύοντας όλα τα παραπάνω, στη δικαστική πράξη αυτό σημαίνει ότι η ΓΑ δεν μπορεί  να προβληθεί ως ιατρική διάγνωση, αλλά μπορεί να περιγραφεί ως μορφή  συναισθηματικής βλάβης με βάση αυτές τις αναγνωρισμένες κατηγορίες. Έτσι, το  Δικαστήριο λαμβάνει υπόψη την αποξένωση όχι ως «πάθηση» του παιδιού, αλλά ως  παράγοντα κινδύνου για την ψυχική του υγεία και στοιχείο κρίσιμο για αποφάσεις  επιμέλειας/επικοινωνίας, δεν έχει δηλαδή επί της ουσίας ενιαίο πρωτόκολλο διάγνωσης  και θεραπείας ώστε να αποφανθεί. Οι νομικοί αναγκάζονται συχνά να χρησιμοποιήσουν 

«παράκαμψη» (π.χ. ψυχολογική κακοποίηση παιδιού ή CAPRD)κάτι το οποίο επιμελώς δημιουργεί ετερογένεια: άλλοι το αναγνωρίζουν, άλλοι όχι. 

Στο Δικαστήριο, η απουσία αναγνώρισης σημαίνει ότι η ΓΑ δεν είναι “επισήμως  ασθένεια” δεν έχει το ίδιο βάρος όπως μια ιατρική διάγνωση, γεγονός που διευκολύνει  την αμφισβήτηση από τον αποξενωτή, μπορεί δηλαδή να ισχυριστεί ότι «δεν υπάρχει  τέτοια διάγνωση». Οι δικαστές χρειάζονται τότε εμμέσως αποδεικτικά στοιχεία (μη  παραδόσεις, εκθέσεις, πραγματογνωμοσύνες για CAPRD/κακοποίηση) η απουσία των  οποίων για γραφειοκρατικούς λόγους ή διαδικαστικούς οδηγεί σε καθυστερήσεις  παρέμβασης. Συχνά το παιδί παραμένει σε τοξικό περιβάλλον μέχρι να μαζευτούν  αρκετές ενδείξεις ενώ οι ειδικοί δεν έχουν πάντα «εργαλεία» να παρέμβουν έγκαιρα με  αποτέλεσμα οι μακροπρόθεσμες ψυχολογικές βλάβες (PTSD, διαταραχές  προσωπικότητας, εθισμοί) να αυξάνονται βαθμιαία.