Αγγελική Λαχανά, Τεταρτοετής Φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, όπως αυτό ρυθμίζεται ενιαία στον ευρωπαϊκό χώρο με την ενσωμάτωση στα εθνικά δίκαια της Οδηγίας 2001/29/ΕΚ, η οποία στην ελληνική έννομη τάξη αποτυπώνεται στον Ν. 2121/1993, έχει στηριχθεί στην προστασία ανθρώπινων εκφράσεων ως προϊόντων της ανθρώπινης διάνοιας, εντασσομένων στην ευρύτερη έννοια της προστασίας της προσωπικότητας.

Το πνευματικό έργο συνίσταται, συνοπτικά κατά το αρ. 2 του ως άνω νόμου, σε εκείνη την ανθρώπινη δημιουργία που είναι εμπειρικώς αισθητή και παρουσιάζει πνευματικότητα, υπό την έννοια της απεξάρτησης από τη χρησιμότητά της και την επίτευξη τεχνικού σκοπού. Η πνευματικότητα είναι αυτοσκοπός, συνιστά statement του δημιουργού προς τον εσωτερικό ή εξωτερικό κόσμο. Κύριο χαρακτηριστικό του έργου είναι η πρωτοτυπία του, η οποία αποτελεί τη δικαιολογητική βάση της προστασίας του από το ειδικό καθεστώς της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η πρωτοτυπία, κατά την κρατούσα γνώμη, εντοπίζεται στο αποτύπωμα της προσωπικής σφραγίδας του δημιουργού πάνω στο έργο και, νομολογιακώς, αξιολογείται με τα κριτήρια του δημιουργικού ύψους και της στατιστικής μοναδικότητας. Έτσι, αυτό που αναζητείται τελικώς ως εννοιολογικό στοιχείο του έργου είναι η απόκλισή του από τα καθημερινά αντικρίσματα και η ατομική ιδιομορφία του. Ατομικά ιδιόμορφο θα είναι το έργο όταν παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα της προσωπικής συμβολής του συγκεκριμένου δημιουργού, στο οποίο δεν θα μπορούσε να καταλήξει οποιοσδήποτε άλλος δημιουργός υπό τις αυτές συνθήκες.

Η έμφαση που δίδεται στην προσωπική αυτή συμβολή αντικατοπτρίζεται και στην έννοια του δημιουργού του έργου, ως φορέα της προστασίας που παρέχει το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Κατά το δίκαιο, δημιουργός είναι το πρόσωπο που προβαίνει στην πράξη της δημιουργίας του έργου, η οποία κατά λογική αναγκαιότητα προϋποθέτει ιδιότητα φυσικού προσώπου που διαθέτει τη δυνατότητα του πράττειν. Πρόκειται για την αρχή του δημιουργού ή αλλιώς την αρχή της αλήθειας (human authorship principle) που αποτελεί τον πυρήνα του ανθρωποκεντρικού χαρακτήρα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Η ουσιαστική αποστολή της συνίσταται στην προστασία του προσωπικού δεσμού μεταξύ του δημιουργού και του έργου του, προστατεύοντας τον πρώτο περιουσιακά και ηθικά ως το πρόσωπο που κατέβαλε πνευματική και υλική προσπάθεια για την επίτευξη του δημιουργήματός του, αποτυπώνοντας σε αυτό προσωπική του παράσταση (sweat of the brow και θεωρία της προσωπικής σφραγίδας του δημιουργού).

Εκ του ανωτέρω εννοιολογικού προσδιορισμού του αντικειμένου και του υποκειμένου της πνευματικής ιδιοκτησίας προκύπτει αβίαστα η προσωποποιημένη και ανθρωποκεντρική χροιά του συστήματος προστασίας, η οποία ερείδεται στη δυναμική σχέση δημιουργίας.

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ

Κατά τον ορισμό του European Parliament, ως Τεχνητή Νοημοσύνη ορίζεται: «η ικανότητα μιας μηχανής να αναπαράγει τις γνωστικές λειτουργίες ενός ανθρώπου, όπως είναι η μάθηση, ο σχεδιασμός και η δημιουργικότητα». Από αυτόν καθίσταται αντιληπτή η ικανότητα του AI (artificial intelligence) να μιμείται τον ανθρώπινο εγκέφαλο ως προς τις λειτουργικές του δεξιότητες.

Όπως έχουν δείξει η νομολογία και οι θεωρητικές συζητήσεις, μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται και η δημιουργία «έργων» που έχουν προκαλέσει έντονες διχογνωμίες και καλλιεργούν διαρκείς προσπάθειες ένταξης της ΤΝ (Τεχνητής Νοημοσύνης) στο δημιουργικό αυτό πλαίσιο.

Ελλείψει ενιαίας αντιμετώπισης και καθεστώτος υπαγωγής, τέτοια ζητήματα αντιμετωπίζονται in concreto και με βάση γενικές κατευθυντήριες γραμμές από το θεσμό της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Ο κεντρικός προβληματισμός είναι ο εξής: μπορεί να εδραιωθεί νομικά η έννοια του ψηφιακού δημιουργού; Ποια τα στεγανά μεταξύ αυτού και του φυσικού δημιουργού και πώς αντιμετωπίζονται στην πράξη;

Για να απαντηθούν τα ανωτέρω, πρέπει να διευκρινιστεί καταρχήν η διάκριση μεταξύ Generated AI και Assisted AI. Η πρώτη συνιστά την πλήρως παραγωγική πλευρά της ΤΝ, η οποία παράγει ολοκληρωμένα εγχειρήματα, από τη σύλληψη της ιδέας έως και την τελική μορφή αυτής, ενώ η δεύτερη εντάσσεται στην βοηθητική πτυχή της ΤΝ, χρησιμοποιούμενης ως βοηθητικό εργαλείο στο ανθρώπινο έργο, συμβάλλοντας στα επιμέρους παραγωγικά στάδια συμπληρωματικώς.

Έργα που προκύπτουν από τη χρήση της ΤΝ ως Generated αποκλείονται εξ ορισμού από το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, καθώς δεν μπορούν παρά να αποδοθούν στην ίδια τη μηχανή, αφού ελλείπει πλήρως το ανθρώπινο στοιχείο της πνευματικότητας που διακρίνει το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Ο προβληματισμός έγκειται κατεξοχήν στην υπαγωγή στο προστατευτικό καθεστώς έργων τελούμενων με χρήση της Assisted AI, η οποία μόνο κατά περίπτωση μπορεί να κριθεί, με μέτρο το νοητό ποσοστό συμβολής της ανθρώπινης και της τεχνητής πλευράς. Με άλλα λόγια, το αν ένα δημιούργημα θα χαρακτηρισθεί ως έργο στην περίπτωση αυτή εξαρτάται από την ποιοτική — κυρίως — υπεροχή της ανθρώπινης συμβολής έναντι της τεχνητής. Την κρίση αυτή δυσχεραίνει ουσιωδώς το λεγόμενο «black box» των συστημάτων ΤΝ, το οποίο δεν επιτρέπει πρόσβαση στον τρόπο που ο αλγόριθμος επεξεργάζεται ή συλλέγει δεδομένα. Συνεπεία αυτού, το τελικό αποτέλεσμα ενδέχεται να είναι απρόβλεπτο ακόμη και για τον χρήστη που έδωσε αρχικώς την εντολή για την παραγωγή αυτού, ώστε καθίσταται αμφίβολη η αιτιώδης συμβολή του ανθρώπινου παράγοντα στο έργο.

Τη θέση αυτή επιβεβαιώνει η νομολογία με ορόσημα τις αποφάσεις «Infopaq» C-5/08, «Football Dataco» C-5/08 και «Painer» C-145/10, οι οποίες υπογραμμίζουν την ανθρώπινη συμβολή, η οποία όχι μόνο πρέπει να υφίσταται, αλλά πρέπει να διακρίνεται από ελευθερία εκφράσεως της προσωπικής παράστασης του δημιουργού για το έργο και να υπερέχει ουσιωδώς της τεχνητής. Αντίθετα, δικαστήριο στην Πράγα στην υπόθεση «A.G. vs Czech Copyright Office (2023)» έκρινε έργο ως μη πνευματικό, ακριβώς επειδή η ανθρώπινη συμβολή ήταν μεν υπαρκτή, αλλά ποιοτικά ανεπαρκής για να θεμελιώσει το δεσμό δημιουργού-έργου όπως απαιτεί το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας εντός της ΕΕ.

Εκτός ευρωπαϊκού χώρου, το κριτήριο αυτό του προσωπικού δεσμού δοκιμάζεται, καθώς παρατηρείται μεγαλύτερη ελαστικότητα ως προς το ύψος της ανθρώπινης συμβολής, ιδίως σε κινεζικά δικαστήρια που έχουν δεχθεί ρητώς την προστασία έργων με τη μεσολάβηση της ΤΝ, ενδεικτικώς στις υποθέσεις «Stable Diffusion» του Shenzhen Nanshan People’s Court (2023) και «Half-heart» του Beijing Internet Court (2019), κατεύθυνση εκ διαμέτρου αντίθετη από την ευρωπαϊκή, η οποία δεν έχει αναγνωρίσει έως σήμερα αντίστοιχη προστασία.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ

Πού τοποθετείται, λοιπόν, η ΤΝ στον άξονα της πνευματικής ιδιοκτησίας; Ως μηχανισμός αναπαράστασης της ανθρώπινης νοημοσύνης, η ΤΝ μπορεί, επιστρατεύοντας τις εξελιγμένες σήμερα τεχνικές της, να καταλήξει σε αποτέλεσμα όμοιο με αυτό του ανθρώπινου νου, αν όχι καλύτερο. Υπό την ιδιότητά της αυτή, φαινομενικά προβαίνει σε πράξη δημιουργίας όπως απαιτεί το αρ. 6 του Ν. 2121/1993. Ωστόσο, η ικανότητά της αυτή στερείται των κομβικών στοιχείων υπαγωγής στο καθεστώς της πνευματικής ιδιοκτησίας: της αυθεντικότητας και της πρωτοτυπίας.

Στα πλαίσια του δικαιοδοτικού μας συστήματος, όπως αποδεικνύει η δικαστηριακή πρακτική, εξακολουθεί να κρατεί ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας της προστασίας των πνευματικών έργων. Οι εφαρμοστές του δικαίου εμμένουν στο personne physique, αποκλείοντας τη θεμελίωση της πνευματικής σχέσης μεταξύ δημιουργού και έργου όταν το τελευταίο δεν πηγάζει από ανθρώπινη πνευματικότητα και προσωπική συμβολή, οι οποίες κρίνονται ως αναντικατάστατες από την αλγοριθμική δημιουργία της ΤΝ.

Ο σύγχρονος προβληματισμός εστιάζει στη μελλοντική διαμόρφωση της θέσης της ΤΝ στο πεδίο της πνευματικής ιδιοκτησίας. Η καθιέρωση της τεχνητής συμβολής απειλεί με διάβρωση την έννοια της πνευματικότητας, στην οποία εδράζεται το δικαίωμα του δημιουργού. Καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή θα διαδραματίσει η εφαρμογή του AI Act (Κανονισμός 2024/1689) στην πράξη, όπως αυτή αναμένεται από το 2026, αν και δεν φαίνεται να αγγίζει ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Αναμφίβολα, ωστόσο, οι νομοθετικές προβλέψεις ενίσχυσης της διαφάνειας κατά τη χρήση της ΤΝ συνηγορούν υπέρ της ακεραιότητας της πνευματικής δημιουργίας.