Γεράσιμος Έξαρχος, Φοιτητής Νομικής, Sorbonne Paris XIII

Η παρούσα μελέτη μου αποτελεί προϊόν διεξοδικής νομικής έρευνας και έχει διακριθεί με το πρώτο βραβείο στον ετήσιο διαγωνισμό νομικών διατριβών με θέμα: «Le changement climatique : une problématique de justice ou une réalité inévitable ?» που διεξήχθη από το Université Sorbonne Paris XIII.

Η αναγνώριση της νομικής προσωπικότητας των οικοσυστημάτων εκφράζεται ως θεμελιώδης αρχή για την προάσπιση του φυσικού περιβάλλοντος. Η συγκριτική διερεύνηση των διεθνών και εθνικών προσεγγίσεων αποκαλύπτει τις διαφοροποιημένες νομικές θεσμικές προσεγγίσεις καθώς και τις δυσχερείς προκλήσεις που ανακύπτουν κατά την εφαρμογή αυτής της έννοιας.

Δύναται, υπό νομικό πρίσμα, ένα ποτάμιο ρεύμα να αποκτήσει νομική προσωπικότητα; Ποιες δικαιοδοσίες και νομικές υποχρεώσεις θα του αναγνωρίζονται και ποιο πρόσωπο ή φορέας θα αναλαμβάνει την δικαστική του υπεράσπιση; Τα ερωτήματα αυτά, αν και αρχικώς εμφανίζονται ως ουτοπικά, αποκτούν θεσμική υπόσταση με την αναγνώριση νομικής προσωπικότητας σε φυσικά οικοσυστήματα.

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2021/1056 αφορά την ευρωπαϊκή νομοθεσία σχετικά με τις επενδύσεις και τη χρηματοδότηση δράσεων για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Ο Κανονισμός καθιερώνει κανόνες ενίσχυσης των ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών χρηματοδότησης που αποσκοπούν στη βιωσιμότητα και στην προστασία του περιβάλλοντος, δίνοντας έμφαση στην προώθηση της πράσινης ανάπτυξης και στη συμμόρφωση με τις διεθνείς δεσμεύσεις για την κλιματική κρίση. Παρέχει διαφάνεια, λογοδοσία και νομική υποστήριξη στους επενδυτές που επιθυμούν να συνδράμουν σε βιώσιμες και περιβαλλοντικά φιλικές δραστηριότητες.

Η εταιρική κοινωνική ευθύνη αναφέρεται στην ηθική και θεσμική υπευθυνότητα των επιχειρήσεων έναντι της κοινωνίας και του περιβάλλοντος. Συμπεριλαμβάνει τις συνθήκες απασχόλησης και τα εργασιακά πρότυπα, την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι, την ευημερία των εργαζομένων, την απαγόρευση διακρίσεων και την ισόρροπη εκπροσώπηση φύλων, την ενεργό συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την πρόληψη περιβαλλοντικών βλαβών, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης εκπομπών και ρύπανσης, καθώς και την εξάλειψη φαινομένων διαφθοράς και δωροδοκίας.

Το παράδειγμα του ποταμού Γουανγκανούι στη Νέα Ζηλανδία, ο οποίος αναγνωρίστηκε ως νομική προσωπικότητα το 2017, καταδεικνύει αυτή τη μετασχηματιζόμενη τάση, η οποία επεκτείνεται σε άλλες φυσικές οντότητες. Η έννοια της νομικής προσωπικότητας, παραδοσιακά αποδιδόμενη σε νομικά πρόσωπα με σκοπό τη δυνατότητα σύναψης έννομων σχέσεων, εφαρμόζεται πλέον και σε φυσικά οικοσυστήματα, όπως αποδεικνύει η περίπτωση του ποταμού Atrato στην Κολομβία, με την απόφαση T-622/16, όπου ο ποταμός αναγνωρίστηκε ως νομική οντότητα. Συνεπεία των ανωτέρω, πρόκειται για ένα πλάσμα δικαίου, με το οποίο εξυπηρετούνται οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες. 

Η εν λόγω εξέλιξη, αν και ευρέως αποδεκτή για νομικά πρόσωπα, όπως οι εταιρείες, εγείρει αμφιβολίες όταν πρόκειται για φυσικά οικοσυστήματα, ιδιαίτερα σε κράτη που δεν έχουν ενσωματώσει την αντίστοιχη θεσμική ρύθμιση. Στην ελληνική έννομη τάξη, η προστασία του περιβάλλοντος κατοχυρώνεται μέσω ανθρωποκεντρικών ρυθμίσεων, όπως το άρθρο 24 του Συντάγματος, το οποίο επιβάλλει στο κράτος την υποχρέωση διαφύλαξης του φυσικού περιβάλλοντος.

Συνεπώς, παρατηρείται διεθνώς μια σαφής τάση προς την καθιέρωση της «περιβαλλοντικής νομικής προσωπικότητας», αποδίδοντας στα οικοσυστήματα νομικά δικαιώματα και υποχρεώσεις. Παρά ταύτα, το de facto ζήτημα παραμένει επίκαιρο, όπως τεκμηριώνεται από το έλλειμμα πλήρους προστασίας του Αμαζονίου, παρά τις δικαστικές αναγνωρίσεις της νομικής του υπόστασης.

Η κλιματική κρίση αναδεικνύει μια εγγενή κανονιστική ανεπάρκεια του διεθνούς και ευρωπαϊκού νομικού πλαισίου, η οποία απορρέει από την απουσία δεσμευτικότητας και αποτελεσματικών μηχανισμών επιβολής. Το υφιστάμενο jus dispositivum, με κύριες εκφάνσεις τη Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC), τη Συμφωνία του Παρισιού και το Πρωτόκολλο του Κιότο, στηρίζεται σε εθελοντικού χαρακτήρα μηχανισμούς συμμόρφωσης, στερούμενο κυρωτικών διαδικασιών και αυστηρής εποπτείας.

Η αρχή της Κοινής αλλά Διαφορετικά Καθορισμένης Ευθύνης (CBDR), κατοχυρωμένη στην UNFCCC και ενισχυμένη από τη νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, επιβάλλει διαφοροποιημένες υποχρεώσεις στα κράτη, χωρίς ωστόσο να διασφαλίζει την αποτελεσματική εφαρμογή τους, αναπαράγοντας τις κλιματικές ανισότητες εις βάρος των Less Economically Developed Countries (LEDCs). Παράλληλα, η αρχή της διεθνούς ευθύνης των κρατών, όπως διατυπώνεται στο Σχέδιο Άρθρων της ILC, παραμένει ανενεργή στο πεδίο του περιβαλλοντικού δικαίου, καθότι δεν προβλέπει μηχανισμούς λογοδοσίας για κρατικές πράξεις ή παραλείψεις που επιδεινώνουν την κλιματική αλλαγή.

Η pacta sunt servanda, θεμελιώδης αρχή του δικαίου των συνθηκών, υπαγορεύει την τήρηση των διεθνών υποχρεώσεων κατ’ αρχήν με καλή πίστη (bona fide). Ωστόσο, η έλλειψη δεσμευτικών μηχανισμών συμμόρφωσης καθιστά το διεθνές περιβαλλοντικό δίκαιο, εν πολλοίς, lex imperfecta. Εν συνεχεία, η lex ferenda επιτάσσει τη θεσμική αναμόρφωση του νομικού πλαισίου, μέσω της ενίσχυσης της δεσμευτικότητας των περιβαλλοντικών υποχρεώσεων, της εισαγωγής κυρωτικών μηχανισμών βάσει της αρχής της διεθνούς ευθύνης και της αναγνώρισης του περιβάλλοντος ως θεμελιώδους δικαιώματος. Η μετάβαση από ένα σύστημα ανεπαρκών διακηρύξεων σε ένα αυστηρό ρυθμιστικό καθεστώς συνιστά conditio sine qua non για τη διασφάλιση αποτελεσματικής προστασίας του περιβάλλοντος και την ανάσχεση της κλιματικής κρίσης.

Βιβλιογραφία:

• European Parliament & Council of the European Union. (2021). Regulation (EU) 2021/1056 of 24 June 2021 on sustainable finance. Official Journal of the European Union.
• United Nations. (1992). United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC).
• United Nations. (2015). Paris Agreement.
• United Nations. (1997). Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change.
• International Court of Justice. (n.d.). Case law on the principle of Common but Differentiated Responsibilities (CBDR).
• International Law Commission. (2001). Draft Articles on the Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts.
• Tribunal Administrativo de Cundinamarca, Colombia. (2016). Case T-622/16: Recognition of the Atrato River as a legal entity.
• New Zealand Parliament. (2017). Recognition of the Whanganui River as a legal personality.
• Hellenic Republic. (1975). Constitution of Greece, Article 24: Protection of the natural environment (latest amendment).
• Corporate Social Responsibility (CSR) framework. (n.d.). Principles and guidelines on business responsibility towards society and environment.
• Exarchos, G. N. (2025). Climate Change: Justice Issue or Inevitable Reality [Award-winning dissertation, Sorbonne Paris XIII].