Μπέτυ Αλουπογιάννη, Ασκούμενη Δικηγόρος – Απόφοιτη Τμήματος Νομικής, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.

Ανέκαθεν, ο δικηγόρος αποτελούσε όχι μόνο επάγγελμα με κύρος αλλά κι ένα λειτούργημα για την κοινωνία προς όφελος της προστασίας του συνταγματικώς κατοχυρωμένου δικαιώματος της δικαστικής προστασίας (άρθρο 20 Συντάγματος). Πίσω από την εικόνα του κύρους και της κοινωνικής αναγνώρισης που έχει ένας δικηγόρος κρύβεται μια καθημερινότητα, η οποία είναι μέσα στο άγχος, την ανασφάλεια, την ανάγκη για επιτυχία, τη συνεχή προσπάθεια, τους εξαντλητικούς ρυθμούς εργασίας.

Στην Ελλάδα του 2025, που το επάγγελμα του δικηγόρου δεν τυγχάνει πια του σεβασμού και της αναγνώρισης που είχε κάποτε, και οι ρυθμοί της δικαιοσύνης παραμένουν αργοί, η ψυχική υγεία των δικηγόρων αποτελεί πρωτεύον ζήτημα, ένα πραγματικό κοινωνικό πρόβλημα, το οποίο δεν θα πρέπει να προσπερνάμε.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (σύνδρομο burnout), αποτελεί πάθηση η οποία προκαλείται από τη συνεχή εργασία που φτάνει στα όρια της εξουθένωσης, της απόσπασης προσοχής, της πλήξης, της οξυθυμίας και του αισθήματος ανεπάρκειας, σε σημείο που ουσιαστικά το υποκείμενο αισθάνεται καταβεβλημένο και άρρωστο.

Στην μάχιμη δικηγορία, το σύνδρομο burnout είναι πάρα πολύ εύκολο να συμβεί και ελοχεύει ανάμεσά μας. Για παράδειγμα, οι εξαντλητικές ώρες που πρέπει να αφιερώσει ένας νέος δικηγόρος μελετώντας τη νομολογία, ώστε να ανταπεξέρχεται στις υποθέσεις του, οι ατέλειωτες ώρες σε αναμονή στα δικαστήρια λόγω της υπερφόρτωσης του δικαστικού συστήματος με τόσες πολλές εκκρεμείς υποθέσεις, οι οποίες παίρνουν αναβολές συνέχεια εξαιτίας της έλλειψης δικαστικού προσωπικού. Όπως και η συνεχής επαγρύπνηση που πρέπει να έχει για επίκαιρα νομικά ζητήματα, καθώς οι νόμοι αλλάζουν ανά εξάμηνο πλέον, χωρίς να αφομοιώνονται σωστά όλες οι νέες τροποποιήσεις. Εξαιτίας όλων αυτών, ο δικηγόρος καλείται να προσαρμόζεται στην απρόβλεπτη καθημερινότητα χωρίς καν να προλάβει να πάρει ανάσα.

Μια έρευνα του American Bar Association (ABA) κατέγραψε ότι περισσότεροι από τους μισούς νέους δικηγόρους βιώνουν συχνά άγχος, ενώ το 28% παρουσίασε συμπτώματα κατάθλιψης. Αντίστοιχα στοιχεία στην Ευρώπη δημοσιεύει το δίκτυο LawCare, το οποίο σημειώνει αυξημένα περιστατικά burnout, ιδιαίτερα σε γυναίκες νομικούς κάτω των 35 ετών. Στην Ελλάδα, αν και δεν υπάρχουν ακόμα συστηματικές μελέτες, τα ίδια φαινόμενα είναι εμφανή στην πράξη.

Στην ελληνική πραγματικότητα το burnout, ακόμη κι αν υπάρχει, δεν έχει αποτυπωθεί ακριβώς η σημασία του και η επιρροή στους εργαζόμενους. Όσο και να θέλουμε να το αγνοήσουμε, οι συνθήκες εργασίας των νέων δικηγόρων οι οποίοι ξεκινούν με χαμηλές έως ανύπαρκτες αμοιβές σε αναλογία με τις ώρες που δουλεύουν, που φτάνουν μέχρι και τις δώδεκα ώρες ημερησίως, δημιουργούν ασκούμενους δικηγόρους οι οποίοι δεν έχουν κάποια ιδιαίτερη ενασχόληση πέρα από τη δικηγορία. Ασχολούνται συνεχώς και ανταγωνίζονται με το ποιος και πώς θα φτάσει στην κορυφή της επιτυχίας. Εκτός από τα ωράρια και τις χαμηλές αμοιβές των δικηγόρων στην Ελλάδα, οι οποίοι θα πρέπει να φτάσουν τουλάχιστον 40 χρονών ώστε να βγάλουν ικανοποιητικά χρήματα, τα οποία θα ξεπληρώσουν ουσιαστικά όλες τις σπουδές τους και το διάβασμα χρόνων που έχουν κάνει, όπως και τα πράγματα που έχουν στερηθεί ώστε να φτάσουν στην απόλυτη επαγγελματική τους σταδιοδρομία.

Επιπλέον, υπάρχει η συναισθηματική επιβάρυνση του δικηγόρου με το να ασχολείται με τις υποθέσεις ανθρώπων είτε σε ποινικό είτε σε οικογενειακό δίκαιο, από τις οποίες όσο και να θέλει να αποστασιοποιηθεί είναι δύσκολο για τον ίδιο να μη σκέφτεται τον άνθρωπο που έχει απέναντί του, και ειδικότερα ότι με μια λάθος απόφαση ή με έναν λάθος χειρισμό του μπορεί να καταλήξει στη φυλακή ή να χάσει τα περιουσιακά του στοιχεία που με κόπο έχτισε πελάτης του. Όλη αυτή η συναισθηματική υπερκόπωση να καταφέρει το αδύνατο και να σώσει από δύσκολες καταστάσεις τους πελάτες του δημιουργεί μια επιβαρυμένη φόρτιση και ένα υψηλό αίσθημα ευθύνης.

Είναι σπάνιο ένας δικηγόρος να απευθυνθεί σε έναν ψυχολόγο ή μάλιστα να υπάρχει και ο χρόνος να το κάνει όταν φτάνει καθημερινά 10 ώρα το βράδυ στο σπίτι του. Συνήθως οι δικηγόροι κουβαλούν πολλά μέσα τους, και ίσως γι’ αυτό ξεσπάνε με κάποια υπερβολή σε μια δίκη μπροστά στους δικαστές υπερασπιζόμενοι με σθένος και δυνατή φωνή τους πελάτες τους, γιατί βασικά δεν έχουν αντιμετωπίσει τον ίδιο τους τον εαυτό. Όλη αυτή η φόρτιση και η έκρηξη που μπορεί να έχουν πάνω στις έδρες μπορεί να αυξάνεται λόγω ψυχικών προβλημάτων τα οποία αδυνατούν να αντιμετωπίσουν είτε από φόβο είτε από τον χρόνο που δεν διαθέτουν για τον ίδιο τους τον εαυτό. Σημαντικό για να είσαι σωστός επαγγελματίας δεν παίζει ρόλο μόνο αν αναλαμβάνεις πολυκρότες υποθέσεις αλλά το να χτίσεις ένα συναισθηματικό κόσμο μέσα σου, που να σου προσφέρει την γαλήνη που επιθυμείς και θα σε διευκολύνει να διαχωρίσεις τη δουλειά και την προσωπική σου ζωή, τα οποία όταν είσαι νέος συγχέονται ακατάπαυστα. Είναι δύσκολο ακόμη ένας δικηγόρος να παραδεχτεί όταν ο ίδιος είναι “όργανο” που λύνει τα προβλήματα των ανθρώπων να αντιμετωπίσει τα δικά του προβλήματα. Παρόλο που οι δικηγόροι τείνουν να είναι συναισθηματικά έξυπνοι άνθρωποι, καθώς αντιμετωπίζουν καθημερινά διαφορετικούς πελάτες και γνωρίζουν πώς να τους μεταχειρίζονται ανάλογα την περίπτωση, τους είναι δύσκολο να μάθουν στον εαυτό τους να μιλάει για τα δικά τους προβλήματα, και όχι μόνο να ακούνε και να λύνουν τα προβλήματα των πελατών τους.

Η ψυχική τους υγεία όμως θα πρέπει να είναι ουσιαστικά το μεγαλύτερό τους επίτευγμα και μέσα από αυτό θα οδηγηθούν στην επιτυχία που έχουν κατά νου, δηλαδή το να είναι καλά με τον εαυτό τους, γιατί έτσι θα γίνουν και αποδοτικότεροι στη δουλειά τους και θα μπορούν να αντιλαμβάνονται συναισθηματικά καλύτερα τους πελάτες τους και τις υποθέσεις τους.

Μία ανοιχτή πληγή παραμένει και το γεγονός πως οι δικηγορικοί σύλλογοι ανά Ελλάδα δεν έχουν ακόμη δομές ψυχικής υγείας για τα μέλη τους. Θα πρέπει να υπάρξουν αξιόλογοι ειδικοί ψυχολόγοι που να προσφέρουν την υπηρεσία τους εξειδικευμένοι πάνω στο στρες και την υπερκόπωση της μάχιμης ή μη δικηγορίας, ως βασικά προβλήματα των δικηγόρων. Τέτοιες πρωτοβουλίες μπορούν να γίνουν και στην Ελλάδα από τους δικηγορικούς συλλόγους και θα έπρεπε στις επόμενες εκλογές των δικηγορικών συλλόγων σε όλη την Ελλάδα να τεθεί ένα τέτοιο ζήτημα, προάγοντας την ψυχική υγεία και ισορροπία, ώστε οι δικηγόροι να έχουν τη δυνατότητα γενικότερα να μπορούν να απευθύνονται σε ένα άτομο που να καταλαβαίνει ακριβώς την ευθύνη και την εξαντλητική τους καθημερινότητα, δίνοντας τους λύσεις στις συναισθηματικές και ψυχικές δυσκολίες που έχει το λειτούργημά τους.

Στο εξωτερικό έχουν γίνει σημαντικές πρωτοβουλίες και το LawCare στο Ηνωμένο Βασίλειο λειτουργεί εδώ και χρόνια ως γραμμή βοήθειας και ψυχολογικής στήριξης για επαγγελματίες του νομικού χώρου. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η American Bar Association έχει θεσπίσει το πρόγραμμα “Lawyer Well-Being”, το οποίο στοχεύει στην εκπαίδευση νομικών για τη διαχείριση του στρες, την υγιή εργασιακή κουλτούρα και την πρόληψη εξουθένωσης.

Και έτσι, οι δικηγόροι έχουν τη δυνατότητα να απευθύνονται σε ειδικούς και να αντιμετωπίζουν τα προβλήματά τους, ώστε αυτά να μην έχουν αντίκτυπο στη δουλειά τους και στην επιτυχία τους. Ο δικηγόρος πρέπει να αποδεχθεί την ήττα του μετά από μία δίκη την οποία έχασε, και συνάμα να μπορεί να νιώθει ικανοποιημένος με τον εαυτό του ύστερα από μια νίκη, και να μην κοιτάει αμέσως την επόμενη δίκη που θα έρθει, αλλά να αισθανθεί ουσιαστικά αυτή την πληρότητα του επιτεύγματός του, έστω και αν την επόμενη μέρα ξεκινά μια νέα υπόθεση.

Η νέα γενιά νομικών – οι τωρινοί ασκούμενοι – μεγάλωσε σε περιόδους κρίσης υγειονομικές, οικονομικές, πολιτικές, που την έκαναν να ωριμάσει ακόμη περισσότερο και να έχει σοβαρό αίσθημα ευθύνης και δίψα για μάθηση. Η νέα γενιά νομικών έχει τη συναισθηματική νοημοσύνη ώστε να θεωρεί την ψυχική υγεία της εξίσου σημαντική με την επαγγελματική επιτυχία. Η απενοχοποίηση της φροντίδας της ψυχικής μας υγείας για τους νέους έχει την ίδια βαρύτητα με το να εξελιχθούν όπως θέλουν επαγγελματικά. Η έννοια της επιτυχίας δεν μετριέται μόνο με το πόσες ώρες βρίσκεται σε ένα ακροατήριο δικαστηρίου ένας ασκούμενος δικηγόρος, με το πόσες ώρες προετοιμάζει μια υπόθεση, με το πόσες ώρες συνομιλεί με τους πελάτες, με το πόσες ώρες ενημερώνεται για την επικαιρότητα.

Η δικηγορία είναι ανθρωποκεντρική και έτσι θα πρέπει να παραμείνει. Οι δικηγόροι ασχολούνται με τον άνθρωπο ως πελάτη τους, δεν θα πρέπει όμως να παραβλέπουν πως και οι ίδιοι είναι άνθρωποι. Το επάγγελμά μας απορροφά, καθώς και οι υποχρεώσεις της καθημερινότητας, θα πρέπει όμως να υπάρχουν οι σωστές δομές και η σωστή καθοδήγηση από τους δικηγορικούς συλλόγους ώστε να στηρίξουν το λειτούργημα αυτό, και το οποίο να παραμένει στο χρόνο ισχυρό και διαχρονικό. Ο δικηγόρος είναι πράγματι ένα λειτούργημα προς τον άνθρωπο, αφού του αποπνέει εμπιστοσύνη και σταθερότητα να μπορέσει να διαχειριστεί τα προβλήματα που μόνος του δεν μπορεί με νομικό χειρισμό. Για να σε εμπιστευτεί ο πελάτης σου θα πρέπει ο ίδιος να εμπιστεύεσαι τον εαυτό σου και πόσο μάλλον θα πρέπει να έχεις κατακτήσει ψυχική ισορροπία και αυτογνωσία που σε καθιστούν πραγματικά αντάξιο της εμπιστοσύνης του πελάτη σου.

Πηγές:

• Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases by World Health Organisation.
• Surveyed lawyers report they experience burnout in their jobs more than half the time by American Bar Association.
• Recognising burn out by Law Care Uk.
• Life in the law by Law Care Uk.
• Well-Being in Law by American Bar Association.