Γκόγκα Μαρία,
Φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Η διοικητική πράξη είναι η δήλωση της βούλησης ενός διοικητικού οργάνου, με την οποία θεσπίζεται μονομερώς κανόνας δικαίου. Ο κανόνας δικαίου που προκύπτει δημιουργείται από ένα όργανο που λειτουργεί κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας και εξυπηρετεί τον δημόσιο σκοπό. Έτσι, το δημόσιο όργανο αποκτά τη δημόσια εξουσία και, επομένως, την ασκεί, έχοντας νομιμοποιήσει πρώτα την υπόστασή του.

Αναλυτικότερα, η νόμιμη υπόσταση ενός μονομελούς διοικητικού οργάνου εξαρτά την ισχύ της από την πράξη εκλογής ή την επικύρωση αυτής, είτε με τον διορισμό του προσώπου που θα το αποτελέσει, αποκτώντας έτσι την ιδιότητα του διοικητικού οργάνου. Το όργανο δεν έχει νόμιμη υπόσταση όταν δεν έχει προηγηθεί θέσπιση τέτοιας πράξης ή όταν έχει θεσπιστεί τέτοια πράξη, όμως εκδόθηκε κατά παράβαση της καθ’ ύλην αρμοδιότητας ή έπρεπε να δημοσιευτεί και δεν δημοσιεύτηκε. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι πράξεις στις οποίες προβαίνει το «οιονεί» διοικητικό όργανο είναι ανυπόστατες (ανύπαρκτες στον νομικό κόσμο) και δεν επιφέρουν έννομα αποτελέσματα (ΣτΕ 531/1971). Το όργανο που προβαίνει σε έκδοση διοικητικών πράξεων χωρίς να έχει αποκτήσει τη νόμιμη υπόστασή του διαπράττει νόσφιση εξουσίας (σφετερισμό εξουσίας) και δύναται να αντιμετωπίσει, πέρα από διοικητικές, και ποινικές κυρώσεις (ΠΚ 175).

Παράλληλα, το διοικητικό όργανο απολαύει τη νόμιμη υπόστασή του έως ότου αυτή ανακληθεί ή ακυρωθεί ή, για οποιονδήποτε λόγο, παύσει η ύπαρξη της ισχύος της (λήξη θητείας, παραίτηση, έκπτωση από το αξίωμα). Επίσης, η νόμιμη υπόσταση του διοικητικού οργάνου παύει και σε περίπτωση που το φυσικό πρόσωπο που το συναπαρτίζει οφείλει να απέχει από την άσκηση των καθηκόντων του λόγω διαθεσιμότητας, αργίας ή προσωρινής παύσης. Πράξεις που εκδίδονται μετά την απώλεια της νόμιμης υπόστασης ενός διοικητικού οργάνου πάσχουν από ακυρότητα mutatis mutandis.

Από την άλλη, αν σε ένα διοικητικό όργανο έχει λάβει χώρα η πράξη εκλογής του ή η επικύρωσή της, είτε ο διορισμός του προσώπου στη θέση αυτή, αλλά για κάποιο λόγο η πράξη αυτή θεωρείται παράνομη και όχι ανυπόστατη, τότε η παρανομία δεν επιδρά στο κύρος των πράξεων που εκδίδει το οιονεί διοικητικό όργανο, εφόσον η νόμιμη υπόστασή του διέπεται από αντικειμενική επίφαση νομιμότητας, με αποτέλεσμα οι πράξεις να μην πάσχουν από ακυρότητα. Το de facto διοικητικό όργανο απολαύει κανονικά υπόσταση, απλώς την έχει αποκτήσει κατά τρόπο παράνομο. Άρα, γίνεται λόγος όχι για ανυπόστατο όργανο, αλλά για όργανο του οποίου η νόμιμη υπόσταση πάσχει από ακυρότητα και πρέπει να ανακληθεί. Το διοικητικό αυτό όργανο κατέχει την αντικειμενική επίφαση νομιμότητας, δηλαδή ο καλόπιστος και σώφρων διοικούμενος μπορεί εύλογα να θεωρεί ότι το πρόσωπο που έχει διοριστεί στη συγκεκριμένη θέση έχει νόμιμα την ιδιότητα του διοικητικού οργάνου στις συνθήκες που ασκεί τα καθήκοντά του. Όταν, όμως, ανακληθεί ή ακυρωθεί η πράξη εκλογής, επικύρωσης της εκλογής ή διορισμού του προσώπου που αποτελεί το διοικητικό όργανο, παύει η ύπαρξη του de factoδιοικητικού οργάνου.

Επίσης, οι πράξεις ενός de facto διοικητικού οργάνου δεν πάσχουν από ακυρότητα, αλλά είναι έγκυρες. Με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζεται η σταθερότητα και η ασφάλεια δικαίου, ενώ παράλληλα προστατεύεται ο καλόπιστος διοικούμενος που νόμιζε ότι το διοικητικό όργανο διαθέτει τη νόμιμη ιδιότητά του χωρίς να γνωρίζει την υφιστάμενη παρανομία. Αυτή τη θέση έχει υιοθετήσει τόσο το ΣτΕ (820/1949), όσο και ο Υπαλληλικός Κώδικας στο άρθρο 20 παρ. 3 («Ο υπάλληλος, του οποίου η πράξη διορισμού ανακλήθηκε κατά την προηγούμενη παράγραφο, υπέχει τις ευθύνες των δημοσίων υπαλλήλων για το χρόνο κατά τον οποίο άσκησε τα καθήκοντά του και οι πράξεις του είναι έγκυρες»). Εντύπωση προκαλεί ότι ο κανόνας αυτός έχει τις ρίζες του στο όχι τόσο μακρινό ρωμαϊκό δίκαιο, με τη lex Barbarius Philippus. Ο Barbarius Philippus υπήρξε δούλος που παράνομα είχε διοριστεί στο δικαστικό αξίωμα των πραιτόρων. Όταν ανακαλύφθηκε ότι ο Philippus ήταν δούλος, τέθηκε το ζήτημα αν οι πράξεις του, όσα δηλαδή είχε αποφασίσει και διατάξει, ήταν έγκυρες. Το δικαστικό όργανο της εποχής (Domitius Ulpianus) έκρινε ότι οι αποφάσεις του μέχρι πρότινος πραίτορα δεν απέβαλαν το κύρος τους.

Αντιθέτως, το διοικητικό όργανο που διορίστηκε από de facto κυβέρνηση (κυβέρνηση, δηλαδή, που απέκτησε την εξουσία χωρίς τη νόμιμα κατοχυρωμένη συνταγματική διαδικασία, με βίαιο τρόπο, σε ανώμαλες ή και όχι πολιτικές περιόδους) ασκεί κανονικά εξουσία και απολαμβάνει τη νόμιμη υπόστασή του. Άλλωστε, σε τέτοιες περιπτώσεις, η παράνομα εγκατεστημένη κυβέρνηση έχει αποκτήσει ήδη την απόλυτη «αρμοδιότητα της αρμοδιότητας» και έχει θεσπίσει δικό της δίκαιο, δική της έννομη τάξη.

Επομένως, τα διοικητικά όργανα αναπτύσσουν τη δράση τους, εφόσον πρώτα έχουν λάβει τη νόμιμη υπόστασή τους, ανεξαρτήτως του τρόπου που αυτή αποκτήθηκε (θεμιτό ή αθέμιτο). Η δράση τους, η οποία εκδηλώνεται μέσα από τις διοικητικές πράξεις που διαθέτουν τόσο το στοιχείο της εκτελεστότητας όσο και το τεκμήριο νομιμότητας, δεν επηρεάζεται από τον τρόπο διορισμού τους. Ασφαλώς, το παράνομα εκλεγμένο διοικητικό όργανο χρειάζεται να απωλέσει την ιδιότητά του, να ακυρωθεί ή να ανακληθεί ο διορισμός του, καθώς αυτό αντίκειται στην αρχή της χρηστής διοίκησης. Από την άλλη, όμως, ακόμα και σε περίπτωση παράνομης εκλογής, προστατεύεται ο καλόπιστος διοικούμενος που δεν γνωρίζει και δεν αιφνιδιάζεται από την όποια παρανομία, προάγοντας την ασφάλεια δικαίου και την αρχή της δικαιολογημένης προστασίας του διοικουμένου.

Βιβλιογραφία:

• Εγχειρίδιο Διοικητικού Δικαίου , Τόμος 1, 16^η έκδοση , Επαμεινώνδας Π. Σπηλιωτόπουλος, Βασίλειος Θ. Κονδύλης ,Εκδόσεις Νομική βιβλιοθήκη
• ΣτΕ 531/1971
• Ποινικός Κώδικας (Ν.4619/2019, Ενημέρωση μέχρι και τον Ν.5172/2025, ΦΕΚ Α’ 10/29.1.2025), Σύγχρονη Νομοθεσία, Εκδόσεις Σάκκουλα
• ΣτΕ 820/1949
• Υπαλληλικός Κώδικας (διαδικτυακά), Υπουργείο Δικαιοσύνης
• Η Εφαρμογή του Δόγματος «Lex Barbarius Philippus» στο Πλαίσιο της Διοικητικής Δίκης ( διαδικτυακά https://dikaiosyni.com/katigories/arthra/i-efarmogi-tou-dogmatos-lex-barbarius-philippus-sto-plaisio-tis-dioikitikis-dikis/)