Κουρνούτη Μαρία, φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης

Ο δρόμος προς την θεμελίωση του απεργιακού δικαιώματος

Παρά το γεγονός ότι από τις απαρχές του νεοελληνικού κράτους, οι εργαζόμενοι κατέφευγαν σε απεργίες για να διεκδικήσουν τα αιτήματα τους, η πορεία που διένυσε η αναγνώριση του δικαιώματος της απεργίας στην ελληνική νομοθεσία δεν ήταν διόλου εύκολη. Ήδη από την εγκαθίδρυση της βασιλείας του Όθωνα (1832), το κράτος θέτει φραγμούς στις απεργιακές προσπάθειες, με το άρθρο 167 του Ποινικού Νόμου του 1834 να χαρακτηρίζει ως αδίκημα την «εκ συστάσεως αποχήν εκ της εργασίας επί σκοπώ ισχυροποιήσεως αξιώσεων». Έναν αιώνα μετά και έπειτα από πλήθος κινητοποιήσεων, το τοπίο άρχισε να αλλάζει σταδιακά προς το ευνοϊκότερο, με την άνοδο του Ελευθερίου Βενιζέλου στην εξουσία. Σ ’ένα γενικότερο πλαίσιο εθνικών μεταβολών, από το 1910 έως το 1920 ψηφίστηκε σειρά σημαντικών εργατικών νομοθεσιών, μεταξύ των οποίων και οι νόμοι 2111 και 2151 του 1920, οι οποίοι κατήργησαν εμμέσως το προαναφερθέν αντιαπεργιακό άρθρο 167 και ανοίξανε τον δρόμο για την μετέπειτα κατοχύρωση της απεργίας το 1975. Στο δύσβατο μονοπάτι θέσπισης αυτού του δικαιώματος, χρειάστηκαν αμέτρητες πιέσεις από την εργατική τάξη και πάμπολλες απεργίες, με αιματηρότερη όλων αυτή των Καπνεργατών του Μάη του 1936 στην Θεσσαλονίκη. Όλες αυτές οι απεργιακές κινητοποιήσεις λειτούργησαν-και συνεχίζουν να λειτουργούν- ως το «προσάναμμα» για νομοθετική αλλαγή, συμβάλλοντας στο να καθιερωθεί η απεργία στη συνείδηση των Ελλήνων ως το κατεξοχήν μέσο διαφύλαξης των δικαιωμάτων των εργαζομένων και διεκδίκησης της δικαιοσύνης στον εργασιακό χώρο. 

Το Σύνταγμα του 1975 

Η επάνοδος της δημοκρατίας το 1974 στην Ελλάδα, ένα ευρύτερης ιστορικής σημασίας γεγονός για την χώρα τόσο πολιτικά όσο και συνταγματικά, συνοδεύεται από μια έντονη ανάγκη για αλλαγή και πρόοδο, που κυριαρχούσε όχι μόνο κατά τη διάρκεια των διαδικασιών της Ε’ Αναθεωρητικής Βουλής αλλά και γενικότερα την εποχή της λεγόμενης «Μεταπολίτευσης». Μέσα σε αυτό το πνεύμα εκσυγχρονισμού του κράτους, θεσπίστηκε το Σύνταγμα του 1975, γνωστό και ως σύνταγμα της Γ’ Δημοκρατίας, το οποίο συνιστά, χωρίς αμφιβολία, έναν από τους πιο μεγάλους σταθμούς της συνταγματικής και δημοκρατικής ιστορίας της νεότερης Ελλάδας. Ο διεθνής και ευρωπαϊκός προσανατολισμός καθώς και ο συνταγματικός φιλελευθερισμός, αποτέλεσαν τις βάσεις αυτού του Συντάγματος, το οποίο εγκρίθηκε από τη Βουλή των Ελλήνων στις 07/06/1975 και δημοσιεύθηκε στις 09/06/1975 στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. 

Στις 11/06/1975 τέθηκε σε ισχύ το παρακάτω άρθρο του Συντάγματος: 

«1. To Kράτoς λαμβάνει τα πρoσήκoντα μέτρα για τη διασφάλιση της συνδικαλιστικής ελευθερίας και την ανεμπόδιστη άσκηση των συναφών μ’ αυτή δικαιωμάτων εναντίoν κάθε πρoσβoλής τους, μέσα στα όρια του νόμου.

2. H απεργία αποτελεί δικαίωμα και ασκείται από τις νόμιμα συστημένες συνδικαλιστικές οργανώσεις για τη διαφύλαξη και προαγωγή των oικoνoμικών και εργασιακών γενικά συμφερόντων των εργαζομένων.
Απαγορεύεται η απεργία με oπoιαδήπoτε μορφή στους δικαστικούς λειτουργούς και σ’ αυτούς που υπηρετούν στα σώματα ασφαλείας.
To δικαίωμα προσφυγής σε απεργία των δημόσιων υπαλλήλων και των υπαλλήλων της τοπικής αυτοδιοίκησης και των νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου, καθώς και του προσωπικού των κάθε μορφής επιχειρήσεων δημοσίου χαρακτήρα ή κοινής ωφέλειας, που η λειτουργία τους έχει ζωτική σημασία για την εξυπηρέτηση βασικών αναγκών του κοινωνικού συνόλου, υπόκειται στους συγκεκριμένους περιορισμούς του νόμου που το ρυθμίζει.
Οι περιορισμοί αυτοί δεν μπορούν να φθάνουν έως την κατάργηση του δικαιώματος της απεργίας ή την παρεμπόδιση της νόμιμης άσκησης του.»

Πρόκειται για το Άρθρο 23 του Συντάγματος Περί Συνδικαλιστικής Ελευθερίας, το οποίο περιλάμβανε, για πρώτη φόρα, τις εξής εγγυήσεις: (i) της συνδικαλιστικής ελευθερίας ως αρχής και θεσμού (άρθρο 23 παρ.1), (ii) των συλλογικών συμβάσεων, ως συλλογικού δικαιώματος και θεσμού (άρθρο 22 παρ. 2), (iii) του δικαιώματος της απεργίας και (iv) της απαγόρευσης της αναγκαστικής εργασίας, η οποία ενέχει και δικαίωμα του προσώπου και συνδικαλιστικό δικαίωμα. Οι παραπάνω εγγυήσεις, μαζί με τους περιορισμούς, τις εξαιρέσεις και τις ειδικότερες ρυθμίσεις που θέσπισε ο συντακτικός νομοθέτης του 1975, παρέμεναν σε ισχύ χωρίς τροποποιήσεις ή άλλες μεταβολές και μετά τις δύο αναθεωρήσεις του Συντάγματος, το 1986 και το 2001.

Ο ν. 1264/1982

Το 1982, επί κυβερνήσεως Ανδρέα Παπανδρέου, το δικαίωμα απεργίας των εργαζομένων ρυθμίζεται με τα Άρθρα 19-22 του νόμου 1264/1982. Ο νόμος δημοσιεύτηκε στις 1/07/1982 με αντικείμενο του: «Τον εκδημοκρατισμό του Συνδικαλιστικού Κινήματος και την κατοχύρωση των συνδικαλιστικών ελευθεριών των εργαζομένων» ενώ, κατά το άρθρο 1 παρ.1, ο ν. 1264/1982: «…κατοχυρώνει τα συνδικαλιστικά δικαιώματα των εργαζομένων και ρυθμίζει την ίδρυση, οργάνωση, λειτουργία και δράση των συνδικαλιστικών οργανώσεων τους. Για την εφαρμογή αυτού του νόμου εργαζόμενοι είναι όσοι απασχολούνται με σχέση εξαρτημένης εργασίας ιδιωτικού δικαίου (μισθωτοί), στους οποίους περιλαμβάνονται και οι εργαζόμενοι στο δημόσιο ή ΝΠΔΔ ή Ο.Τ.Α.» 

Συγκεκριμένα, στο άρθρο 19 καθορίζονται οι προϋποθέσεις για την άσκηση του δικαιώματος της απεργίας, στο άρθρο 20 η διαδικασία κήρυξης της απεργίας, στο άρθρο 21 το προσωπικό ασφαλείας και στο άρθρο 22 η δικαστική επίλυση των διαφορών που προκύπτουν από την άσκηση του δικαιώματος της απεργίας. Αναλυτικότερα, κατά το άρθρο 19 παράγραφος 1, ορίζεται ότι: «Για την άσκηση του δικαιώματος της απεργίας απαιτείται προειδοποίηση του εργοδότη ή της συνδικαλιστικής οργάνωσης 24 τουλάχιστον ώρες πριν από την πραγματοποίηση της», ενώ η παράγραφος 2 του ιδίου άρθρου αναφέρει πως «…η απεργία των εργαζομένων σε επιχειρήσεις δημόσιου χαρακτήρα ή κοινής ωφέλειας (…) επιτρέπεται μετά από την τήρηση της διαδικασίας του άρθρου 20 παρ. 2» Το εν λόγω άρθρο αναφέρει ότι «…για εργαζομένους του άρθρου 19 παρ. 2 κήρυξη απεργίας δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί πριν περάσουν 4 πλήρεις ημέρες από τη γνωστοποίηση των αιτημάτων και των λόγων που τα θεμελιώνουν με έγγραφο που κοινοποιείται με δικαστικό επιμελητή στον εργοδότη ή στους εργοδότες, στο Υπουργείο το οποίο ασκεί τη σχετική εποπτεία και στο Υπουργείο Εργασίας». Το άρθρο 21 προβλέπει πως: «Η συνδικαλιστική οργάνωση η οποία κηρύσσει απεργία φροντίζει κατά τη διάρκεια της απεργίας να υπάρχει το αναγκαίο προσωπικό για την ασφάλεια των εγκαταστάσεων της επιχείρησης και την πρόληψη καταστροφών ή ατυχημάτων (παρ. 1)» και: «Κατά τη διάρκεια της απεργίας οι συνδικαλιστικές οργανώσεις των εργαζομένων, που αναφέρονται στο άρθρο 19 παρ. 2, πρέπει να διαθέτουν, εκτός από το προσωπικό ασφαλείας, και το αναγκαίο προσωπικό για την αντιμετώπιση στοιχειωδών αναγκών του κοινωνικού συνόλου (παρ.2)». Επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 20 παράγραφος 1: «Εργαζόμενοι του κλάδου ή της επιχείρησης που δεν είναι μέλη της συνδικαλιστικής οργάνωσης που κήρυξε απεργία μπορούν να λάβουν μέρος σε αυτή», ενώ στην παράγραφο 2 αναφέρεται πως: «Η απεργία δεν μπορεί να αφορά αιτήματα διαφορετικά από εκείνα που γνωστοποιήθηκαν». 

Ο ν. 4808/2021

Φτάνοντας στο σήμερα, στις 21/06/2021, δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ ο νόμος 4808/2021: «Για την Προστασία της Εργασίας-Σύσταση Ανεξάρτητης Αρχής «Επιθεώρηση Εργασίας»-Κύρωση της Σύμβασης 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για την εξάλειψη της βίας και παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας-Κύρωση της Σύμβασης 187 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για το 

Πλαίσιο Προώθησης της Ασφάλειας και της Υγείας στην Εργασία-Ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2019/1158 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 20ής Ιουνίου 2019 για την ισορροπία μεταξύ της επαγγελματικής και της ιδιωτικής ζωής, άλλες διατάξεις του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων και λοιπές επείγουσες ρυθμίσεις.», ο οποίος επέφερε σημαντικές μεταρρυθμίσεις στις εργασιακές σχέσεις, όπως, μεταξύ άλλων, ο χρόνος απασχόλησης-συμπεριλαμβανομένης της ψηφιακής κάρτας εργασίας για την παρακολούθηση του χρόνου εργασίας και των υπερωριών- η ισορροπία επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής- ενσωμάτωση οδηγίας (ΕΕ) 2019/1158 αναφορικά με την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής για γονείς και φροντιστές- η θέσπιση της Ανεξάρτητης Αρχής Επιθεώρησης Εργασίας-η οποία αντικατέστησε το ΣΕΠΕ και λειτουργεί με ανεξαρτησία- η εξάλειψη βίας και παρενόχλησης στον χώρο εργασίας-κύρωση σύμβασης 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας- και τέλος εισήχθησαν ρυθμίσεις σχετικά με την απόλυση και τις συνδικαλιστικές οργανώσεις.

Τα Άρθρα 91, 92 και 95 του ν. 4808/21 είναι αυτά που έφεραν τις τελευταίες αλλαγές στο δικαίωμα της απεργίας, αναθεωρώντας τα άρθρα 19-22 της προηγούμενης ρύθμισης του 1982, σχετικά με:

Α) Την γνωστοποίησης της απεργίας στον εργοδότη ή στην συνδικαλιστική οργάνωση. 

Καθιέρωση υποχρεωτικής 24ωρης προειδοποίησης πριν από την έναρξη της απεργίας. Η προειδοποίηση πρέπει να είναι γραπτή και να επιδίδεται με δικαστικό επιμελητή στον εργοδότη, αναφέροντας ημέρα, ώρα έναρξης, διάρκεια, μορφή απεργίας, αιτήματα και αιτιολόγηση των αιτημάτων. Επιπλέον προσδιορίζονται οι όροι υπό τους οποίους συνδικαλιστικές οργανώσεις μπορούν να κηρύξουν απεργίες αλληλεγγύης σε εργαζομένους πολυεθνικών από τις οποίες εξαρτώνται. Τέτοιες απεργίες μπορούν να κηρύσσονται μόνο από την πιο αντιπροσωπευτική τριτοβάθμια οργάνωση.

Β) Τις επιχειρήσεις δημόσιου χαρακτήρα ή κοινής ωφέλειας με ζωτική σημασία για την εξυπηρέτηση βασικών αναγκών του κοινωνικού συνόλου. 

Η απεργία των εργαζομένων με σχέση εργασίας ιδιωτικού δικαίου στις επιχειρήσεις δημόσιου χαρακτήρα ή κοινής ωφέλειας επιτρέπεται μετά από την τήρηση της διαδικασίας της παραγράφου 2 του άρθρου 20 και του άρθρου 21 του 1264/1982 και εφόσον διαθέτουν το αναγκαίο προσωπικό και προσωπικό ασφαλείας. Οι κλάδοι στους οποίους ανήκουν οι επιχειρήσεις αυτές ορίζονται ρητά στο άρθρο 92: Διύλιση, υγεία, ύδρευση, ηλεκτρικό ρεύμα, φυσικό αέριο, μεταφορές, τηλεπικοινωνίες, ταχυδρομεία, αποχέτευση, καθαριότητα, εμπορικά λιμάνια, Τράπεζα της Ελλάδος, πολιτική αεροπορία και υπηρεσίες μισθοδοσίας του δημοσίου τομέα. 

Γ)Το προσωπικό ασφαλείας & ελάχιστης εγγυημένης υπηρεσίας.

Κάθε απεργία απαιτεί προσωπικό για την ασφάλεια των εγκαταστάσεων και την πρόληψη καταστροφών ή ατυχημάτων, Επίσης, στις επιχειρήσεις δημόσιου χαρακτήρα ή κοινής ωφέλειας, πέραν του προσωπικού ασφάλειας διατίθεται και προσωπικό για την αντιμετώπιση στοιχειωδών αναγκών του κοινωνικού συνόλου κατά τη διάρκεια της απεργίας (προσωπικό ελάχιστης εγγυημένης υπηρεσίας). Απαιτείται δηλαδή το ελάχιστο επίπεδο λειτουργίας-τουλάχιστον το 1/3 της κανονικής υπηρεσίας- ενώ δίνεται η δυνατότητα μείωσης του ποσοστού των στοιχειωδών αναγκών μέσω ΚΥΑ υπό προϋποθέσεις. Η συνδικαλιστική οργάνωση πρέπει πριν την απεργία να επιδώσει με δικαστικό επιμελητή τα ονόματα των εργαζομένων που θα στελεχώσουν τα 2 είδη προσωπικού και αυτοί υπάγονται στις οδηγίες του εργοδότη. Μεταξύ της πιο αντιπροσωπευτικής οργάνωσης και του εργοδότη καθορίζονται οι υπηρεσίες που θα λειτουργούν, ο αριθμός/ειδικότητες των εργαζομένων, η διαδικασία ορισμού και η διάρκεια συμφωνίας. Η συμφωνία επιτυγχάνεται μεταξύ των μερών με κλήση διαπραγμάτευσης ως 5 Νοεμβρίου, κατάρτιση συμφωνίας έως 25 Νοεμβρίου και κατάθεση της στο υπουργείο εντός 5 ημερών. Σε περίπτωση μη συμφωνίας διενεργείται υποχρεωτικά μεσολάβηση εντός 15 ημερών από την ανάληψη των καθηκόντων του μεσολαβητή ή διαιτησία αν αποτύχει η μεσολάβηση. Εάν δεν έχει συμφωνηθεί προσωπικό ασφαλείας και εγγυημένης ελάχιστης υπηρεσίας, η απεργία δεν επιτρέπεται να κηρυχθεί. 

 Δ)Την νομιμότητα της απεργίας.

Εάν μια απεργία που κηρύχθηκε από πρωτοβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση κριθεί παράνομη, δεν επιτρέπεται, μετά την έκδοση της απόφασης, η κήρυξη απεργίας κατά του ίδιου εργοδότη και με ίδια ημερομηνία έναρξης από αντίστοιχη δευτεροβάθμια ή τριτοβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Γιώργος Κασιμάτης, «30 χρόνια από το Σύνταγμα του 1975. Τα Ελληνικά Συντάγματα από το Ρήγα έως σήμερα», Βουλή των Ελλήνων, 2004. 

Κ. Σεφέρης, «Ελληνικό Συνδικαλιστικό Κίνημα 1860-1875», Εκδόσεις Νέο Συνδικαλιστικό Κίνημα, Αθήνα 1975.

Γ. Δ. Ληξουριώτης, «Ο σκοπός του δικαιώματος της Απεργίας», Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1987.

Γιάννης Κατράς, «Συνδικαλιστικές Οργανώσεις: Ερμηνεία του νόμου 1264/1982», Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα 1983.

Νόμος 4808/2021: Σημαντικές αλλαγές στην εργατική νομοθεσία | EY GREECE