Γκόγκα Μαρία

Φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

  Σύμφωνα με το άρθρο 1 του Συντάγματος : το πολίτευμα της Eλλάδας είναι Προεδρευόμενη Kοινοβουλευτική Δημοκρατία. Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα. Ήδη , δηλαδή, από το τυπικό Σύνταγμα προκύπτει ότι ο τρόπος με τον οποίο σχηματίζεται , οργανώνεται και ασκείται η κρατική εξουσία είναι η Δημοκρατία. Ως οργανωτικές βάσεις του πολιτεύματος ορίζονται το κοινοβουλευτικό ,πολυκομματικό σύστημα, το κράτος δικαίου και η αρχή της διάκρισης των εξουσιών.

  Αναλυτικότερα, ως Δημοκρατία ορίζεται το πολίτευμα που κρατεί ο δήμος , δηλαδή ασκεί μια μορφή κυριαρχίας(στ.604 δήμου κρατοῦσα χεὶρ Αισχύλος Ἱκέτιδες). Η Δημοκρατία διέπεται από την αρχή της πλειοψηφίας και την αρχή της ισότητας. Μόνη η αρχή της πλειοψηφίας για την καθιέρωση γνήσιας μορφής δημοκρατίας δεν αρκεί , επειδή με αυτόν τον τρόπο ελλοχεύεται ο κίνδυνος της καθυπόταξης της μειοψηφίας και της αναίρεσης της ελευθερίας της. Με την αρχή της ισότητας, εξασφαλίζεται ότι δεν θα περιοριστεί η ελευθερία της μειοψηφίας. Στην άμεση δημοκρατία, ο λαός πρέπει να ταυτίζεται με το κράτος , και τα ανάπαλιν. Άλλωστε , ακολουθώντας την αριστοτελική αντίληψη στα χρόνια της αρχαίας Αθήνας , ο δήμος υπερείχε έναντι όλων των θεσμών της πολιτείας . Αυτό φαίνεται και στο όνομα του πολιτεύματος των Αθηναίων , «Ἀθηναίων Πολιτεία»  και όχι « Αθηναϊκή Πολιτεία» κ.ο.κ (Shakespeare ,Coriolanus ,III,I,200) ,δηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο το κανονιστικό ενδιαφέρον και την νομοθετική πρωτοβουλία των αρχαίων Αθηναίων για όσα ζητήματα απασχολούσαν την πόλη τους. Οι αρχαίοι Αθηναίοι στην Εκκλησία του Δήμου απελαύναν τόσο το δικαίωμα της ισηγορίας όσο και της ισονομίας , καθιερώνοντας μια μορφή άμεσης δημοκρατίας , με την έννοια ότι ο λαός απευθείας ασκούσε πρώιμα νομοθετικά καθήκοντα. Ο όρος ,όμως, της άμεσης δημοκρατίας ίσως χρησιμοποιείται καταχρηστικά . Λαμβάνοντας υπόψιν ότι στην συνέλευση των Αθηναίων , συμμετείχαν συγκεκριμένο κομμάτι του πληθυσμού της πόλης ( αποκλείοντας μέτοικους ,νόθους ,δούλους, γυναίκες), το σημαντικό ποσοστό αποχής από την συνέλευση ( από 30.000 κάτοικους , συμμετείχαν 6.000)  , την αδιαφορία της κατώτερης τάξης να απέχει από την εργατική της καθημερινότητα για να συμμετάσχει στην συνέλευση, τις καιρικές συνθήκες ,τα έξοδα μετακίνησης των παραμεθόριων κατοίκων της Αθήνας ,την επιμονή των παρόντων να μιλούν εκ μέρους των απόντων , την υπερηφάνεια συγκεκριμένων ρητόρων να επιδεικνύουν την δεινότητας τους και να ειρωνεύονται τους πολιτικούς τους αντιπάλους ,τον τρόπο λήψης αποφάσεων ( ανάταση του χεριού ή οχλοβοή)  γίνεται αντιληπτό ότι με εξαιρετική δυσκολία μπορεί να γίνει λόγος για ένα αποδοτικό και αξιόπιστο σύστημα άμεσης δημοκρατίας. Σε καμία περίπτωση ,όμως, η ύπαρξη αυτού του εγχειρήματος δεν μειώνει καθόλου την σημασία που είχε για την εποχή του όσο και για την άνθιση μεταγενέστερων οργανωτικών πολιτειακών βάσεων.

  Στην σύγχρονη εποχή , οι δημοκρατίες είναι έμμεσες, αντιπροσωπευτικές.  Ο λαός δεν συμμετέχει στην θέσπιση νόμων και δεν ταυτίζεται με το κράτος αλλά αντιπροσωπεύεται .Εκπροσωπείται , δηλαδή , δια των εκλεγμένων με την ψήφο του λαού βουλευτών. Ο λαός ετεροκαθορίζεται από τους βουλευτές , αφού εκείνοι ασκούν τις αποφασιστικές αρμοδιότητες. Ταυτόχρονα , όμως, αυτοκαθορίζεται, κατά πλάσμα δικαίου ,αφού οι βουλευτές αποκτούν την νόμιμη υπόσταση τους από την ψήφο των εκλογέων .Η αντιπροσώπευση του Λαού από τη Βουλή δεν ταυτίζεται με την αντιπροσώπευση του ιδιωτικού δικαίου. Σύμφωνα με το άρθρο 216 του ΑΚ : η εξουσία αντιπροσώπευσης παρέχεται με τη σχετική δικαιοπραξία (πληρεξουσιότητα). Συνάγεται ότι ο αντιπρόσωπος και ο αντιπροσωπευόμενος είναι διαφορετική προσωπικότητα. Ο αντιπροσωπευόμενος παρέχει με δικαιοπραξία στον αντιπρόσωπο του την εξουσία (πληρεξουσιότητα) να διενεργήσει για λογαριασμό του ( του αντιπροσωπευόμενου) κάποια πράξη για την επέλευση του έννομου αποτελέσματος και η πληρεξουσιότητα ανακαλείται. Στο αντιπροσωπευτικό σύστημα, αυτό δεν συμβαίνει.  Τόσο η Βουλή όσο και ο Λαός είναι όργανα του νομικού προσώπου του κράτους. Η αντιπροσώπευση του Λαού από την Βουλή δεν αναπτύσσει εξουσία αντιπροσώπευσης ώστε να προκύψει ένα έννομο αποτέλεσμα. Η πληρεξουσιότητα που παρέχει ο Λαός υφίσταται μόνο κατά την ανάδειξη της Βουλής και όχι στην επέλευση συγκεκριμένων αποτελεσμάτων και δεν είναι ανακλητή. Παρουσιάζεται ως ελεύθερη και αντιπροσωπευτική εντολή , η οποία δεν ταυτίζεται με την εντολή του άρθρο 713 του ΑΚ: με τη σύμβαση της εντολής ο εντολοδόχος έχει υποχρέωση να διεξαγάγει χωρίς αμοιβή την υπόθεση που του ανέθεσε ο εντολέας.

  Βασικά στοιχεία του αντιπροσωπευτικού συστήματος είναι η εκλογή των βουλευτών από τον λαό με καθολική ψηφοφορία και η περιοδικότητας της εκλογής. Με την περιοδικότητας της εκλογής και την δημοσιότητα των πράξεων των βουλευτών , ο λαός παρακολουθεί και κρίνει τους αντιπροσώπους τους , εξετάζει αν συμμορφώνονται ή έχουν αποστασιοποιηθεί από την βούληση του , και ασκεί έλεγχο στις επόμενες εκλογές με την λήξη της βουλευτικής περιόδου.

  Παράλληλα, απόρροια του αντιπροσωπευτικού συστήματος , είναι η αρχή του πολυκομματισμού. Τα πολιτικά κόμματα, που ιδρύονται σύμφωνα με το άρθρο 29 του Συντάγματος (1. Έλληνες πολίτες που έχουν το εκλογικό δικαίωμα μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν και να συμμετέχουν σε πολιτικά κόμματα, που η οργάνωση και η δράση τους οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.), διεκδικούν την νίκη στον εκλογικό αγώνα  ώστε να αναδείξουν την απαραίτητη κοινοβουλευτική πλειοψηφία και να εδραιωθούν ως κυβέρνηση. Ενώ, τα μικρότερα κόμματα διεκδικούν συμμετοχή σε ήδη διορισμένους βουλευτές ώστε να δύνανται να ασκήσουν έλεγχο , αντιπολίτευση και κριτική , επεκτείνοντας έτσι την δική τους εκλογική βάση. Με την καθιέρωση του πολυκομματισμού ως οργανωτική βάση του πολιτεύματος γίνεται δεκτό ότι ο πλουραλισμός , η ύπαρξη διαφορετικών κομμάτων και εν συνεπεία ιδεολογιών προάγει την δημοκρατική αρχή που δεν βασίζεται σε ανοχή αλλά σε ελευθερία.

  Η κρατική εξουσία διακρίνεται σε 3 κρατικές λειτουργιές (νομοθετικές, εκτελεστικές, δικαστικές) όπως ορίζεται στο άρθρο 26 του Συντάγματος (1. H νομοθετική λειτουργία ασκείται από τη Bουλή και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.2. H εκτελεστική λειτουργία ασκείται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και την Kυβέρνηση.3. H δικαστική λειτουργία ασκείται από τα δικαστήρια· οι αποφάσεις τους εκτελούνται στο όνομα του Eλληνικού Λαού). Με τον τρόπο αυτό , κάθε επιμέρους όργανο που είναι επιφορτισμένο με μια κρατική λειτουργία ασκεί κρατική κυριαρχία. Κάθε επιμέρους όργανο δύναται να ανήκει σε παραπάνω από μια λειτουργίες , ώστε να μπορεί να ελέγχει άλλα όργανα και να λειτουργεί ως θεσμικό αντίβαρο, θυμίζοντας το σύστημα ελέγχου και ισορροπιών των εξουσιών των ΗΠΑ (System of checks and balances). Με αυτόν τον τρόπο, εξασφαλίζεται η αρχή της νομιμότητας.  Η διάκριση των εξουσιών , όρος που καθιερώθηκε από τον Locke και τον Montesquieu , είναι σχετική ως προς την νομοθετική και την εκτελεστική εξουσία και απόλυτη ως προς την δικαστική. Σύμφωνα με τον Montesquieu , η δικαστική εξουσία ήταν κατά κάποιο τρόπο μηδενική , με την έννοια ότι η δικαιοσύνη δεν μπορεί να νοείται ως μια πολιτική εξουσία ( Το πνεύμα των νόμων , βιβλίο 11^ο , Κεφάλαιο 6^ο).

   Η αρχή της νομιμότητας εν ευρεία εννοία είναι η αρχή του κράτους δικαίου (άρθρο 25 του Συντάγματος). Είναι η αρχή της τήρησης του νόμου και γενικότερα του δικαίου. Εναρμονίζεται με το λατινικό ρητό dura lex sed lex, με την έννοια ότι οι νόμοι πρέπει να τηρούνται ανεξάρτητα με τον βαθμό αυστηρότητας τους. Όταν η κρατική εξουσία διέπεται από την αρχή της νομιμότητας υποχρεούται να προβαίνει σε πράξεις οι οποίες προβλέπονται στο δίκαιο , σε αντίθεση με ό,τι ισχύει με την ιδιωτική αυτονομία. Σε αυτήν την περίπτωση, οι ιδιώτες, δεσμευμένοι από την αρχή της συμβατικής ελευθερίας δύνανται να προβαίνουν σε πράξεις οι οποίες επιτρέπονται , εφόσον δεν επιβάλλονται ή δεν απαγορεύονται από το δίκαιο , αναλαμβάνοντας το ενδεχόμενο βάρος της pacta sunt servanda. Συνεπώς, γίνεται διακριτό ότι η αρχή της νομιμότητας επιβάλλει αυστηρά κριτήρια για την νομιμότητα των πράξεων των οργάνων της εξουσίας, έτσι ώστε να περιορίσει την τυχόν αυθαιρεσία της εκτελεστικής εξουσίας . Η εκτελεστική (διοικητική) εξουσία δύναται να προβαίνει σε πράξεις που έχει δέσμια αρμοδιότητα ή διακριτική ευχέρεια ( χωρίς αυτή να είναι απόλυτη), ώστε να αποφεύγεται η καθιέρωση ενός αστυνομικού κράτους (Polizeistaat / état de police) που ισχύει στα απολυταρχικά καθεστώτα.

  Συνεπώς, η δημοκρατία ανθεί μόνο σε περιόδους συνταγματικής νομιμότητας και λειτουργικής ανεξαρτησίας . Μέσα από τις οργανωτικές βάσεις και θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος εξασφαλίζεται η ανθεκτικότητα και η αποτελεσματικότητας της ως στοιχείο ανάπτυξης προηγμένου πολιτισμού. Το δημοκρατικό πολίτευμα εξασφαλίζει την ελευθερία και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων , όπου δίδεται βαρύτητα στην άποψη της πλειοψηφίας , ενώ παρέχεται και ο ανάλογος σεβασμός και στην μικρή μειοψηφία. Το ζενίθ της δημοκρατικής αρχή δεν εκδηλώνεται μόνο κατά την εκλογική διαδικασία αλλά και κατά  την συγκρότηση και την συντήρηση ολόκληρου του θεσμικού συστήματος της χώρας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Συνταγματικό Δίκαιο, Φίλιππος Κ. Σπυρόπουλος, Β έκδοση , εκδόσεις Σάκκουλα.
• Εγχειρίδιου Διοικητικού Δικαίου, Επαμεινώνδας Π. Σπηλιωτόπουλος, Βασίλειος Θ. Κονδύλης, Τόμος 1 , 16^η έκδοση, εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη.
• Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, Απόστολος Σ. Γεωργιάδης, 5^η έκδοση, εκδόσεις Π.Ν. Σάκκουλα.
• Διαδικτυακό εγχειρίδιο Ιστορίας Δικαίου Παπαγιάννη Ελευθερία,
  Αρναούτογλου Ηλίας ,Δημοπούλου  Αθηνά ,Καράμπελας Δημήτρης ,Λιαρμακόπουλος Αλέξανδρος ,Χατζάκης Ιωάννης, Χέλμης Ανδρέας , Κάλλιπος : https://repository.kallipos.gr/handle/11419/5271?locale=el.
• Το Σύνταγμα της Ελλάδος , 2019, Σύγχρονη Νομοθεσία, Εκδόσεις Σάκκουλα.
• Αστικός Κώδικας, εισαγωγικός Νόμος, Καν.(ΕΚ) 593/2008 & 864/2007, Σύγχρονη Νομοθεσία ,Εκδόσεις Σάκκουλα.
• Αισχύλος Ικέτιδες.
• Coriolanus, Shakespeare, εκδόσεις Oxford University Press.
• Το πνεύμα των νόμων , Montesquieu, Charles-Louis , εκδόσεις Γνώση.