Του Σταύρου Καβαλιεράτου , προπτυχιακού φοιτητή νομικής ΕΚΠΑ 

Η ανακριτική πράξη της εξέτασης ενός μάρτυρα στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας ,  συνεφέλκεται άρρηκτα με την διαμόρφωση της δικανικής πεποίθησης , επηρεάζοντας  άμεσα την ανάδειξη της ουσιαστικής αλήθειας , στην κρινόμενη υπόθεση . Είναι  αποδεικτικό μέσο πολυδιάστατο , που καλύπτει ασάφειες ή κενά στη διάγνωση των  πραγματικών περιστατικών , συμπληρώνει ή ερμηνεύει αντικειμενικά αποδεικτικά μέσα  και επηρεάζει άμεσα την αξιολόγηση της υποκειμενικής υπόστασης του εγκλήματος. Ιδίως σε υποθέσεις χωρίς άμεσες αποδείξεις , η μαρτυρική κατάθεση , μπορεί να  αποβεί καθοριστική για την καταδίκη ή την αθώωση ενός κατηγορουμένου. Υπ’αυτό το  πρίσμα , η ανάγκη ακρίβειας και αξιοπιστίας της μαρτυρικής κατάθεσης διαδραματίζει  σημαίνοντα ρόλο για την απονομή της δικαιοσύνης και την αποφυγή της δικαστικής  πλάνης . Σε ποιες περιπτώσεις όμως η εμμάρτυρη κατάθεση είναι ανακριβής, εξαιτίας  ποιων λόγων και πως αντιμετωπίζεται ώστε να μην φαλκιδευτεί η ορθή απονομή της  δικαιοσύνης ; 

II. Η ΑΚΟΥΣΙΑ ΑΝΑΚΡΙΒΗΣ ΚΑΤΑΘΕΣΗ ΤΟΥ ΜΑΡΤΥΡΑ  

Από την μια όψη του φαινομένου , η ανακρίβεια των λεγομένων του μάρτυρα , δεν  εδράζεται πάντα σε σκοτεινά κίνητρα , που ως στόχο έχουν να παραπλανήσουν δολίως  τον δικαστή και να αποκρύψουν την αλήθεια . Είναι εξόχως πιθανό , η μαρτυρική  κατάθεση ακούσια να αποκλίνει από την πραγματικότητα. Εξάλλου, σύμφωνα με τα  πορίσματα της δικαστικής ψυχολογίας, η μαρτυρική κατάθεση που αντιστοιχεί σε μια  εξωτερική, αντικειμενική και αληθινή πραγματικότητα, αποτελεί την εξαίρεση και όχι  τον κανόνα. Μεθοδολογικά το ζήτημα γίνεται αντιληπτό αν χωρίσουμε την κατάθεση του  μάρτυρα σε τρεις φάσεις , α) φάση αντίληψης του μάρτυρα , β)φάση μνήμης του  Μάρτυρα , γ) φάση κατάθεσης του μάρτυρα , που αναδεικνύουν στην πράξη τις  αντικειμενικές δυσκολίες του καταθέτοντος στην προσπάθειά του να εισφέρει όσα  γνωρίζει. 

Αρχικά , η αντίληψη που σχηματίζει ο μάρτυρας κατά τη διάρκεια της αίσθησης του  πραγματικού περιστατικού ή της γνώσης των πληροφοριών που το αφορούν, εξαρτάται  από διάφορους παράγοντες που επιδρούν ταυτόχρονα σε αυτή. Επεξηγηματικότερα ,  είναι κρίσιμο να εξετάσουμε, την ιατρική ικανότητα του μάρτυρα (πχ. την ελαττωματική  του ακοή ή όραση) , την σωματική του κόπωση ή την ψυχολογική του κατάσταση (πχ.  άγχος, κρίση πανικού , ή κατανάλωση απαγορευμένων ουσιών) καθώς επίσης και  ειδικότερα στοιχεία της προσωπικότητάς του και η συχνότητα έκθεσης του σε τέτοια  αδικήματα . Με άλλα λόγια, διαφορετικά θα έχει εντυπωθεί μια πράξη/συμπεριφορά 

που δεν παρατηρεί στην καθημερινότητά του συχνά , παρά κάτι που αντιμετωπίζει  καθημερινά και του περνά αδιάφορο. 

Όσον αφορά τη φάση της μνήμης , είναι πραγματικότητα πως ο άνθρωπος αποθηκεύει  στη μνήμη του γεγονότα τα οποία συνέβησαν πρόσφατα ή του προκάλεσαν πολύ μεγάλη  εντύπωση. Όταν δε χρειάζεται να τα ανακαλέσει , εξαιτίας των κενών μνήμης του ,  ενδέχεται να συμπληρώσει με αναληθείς πληροφορίες ή πληροφορίες από άλλα  γεγονότα , πειθόμενος πως αυτή είναι η αλήθεια για εκείνον , τη δεδομένη χρονική  στιγμή .  

Στο τελικό στάδιο της κατάθεσης , πολύ μεγάλο ρόλο διαδραματίζουν οι συνθήκες κάτω  από τις οποίες λαμβάνει χώρα η εξέταση του προσώπου (ΚΠΔ 223). Τόσο κατά την  προδικασία , όσο και ενώπιον του ακροατηρίου, οι ερωτήσεις και η διαδικασία της  εξέτασης ενδέχεται να προκαλέσουν έντονη ψυχολογική πίεση και στρες στον  εξεταζόμενο. Επομένως, δεν είναι εκ πρώτης όψεως παράλογο, ένας μάρτυρας να μην  καταφέρει να ανταποκριθεί στο μέγιστο βαθμό στο καθήκον αληθείας που τον βαρύνει  (ΚΠΔ 209) , εξαιτίας της πολυπλοκότητας , και του διακυβεύματος που μπορεί να έχει η  κατάθεσή του. Προκειμένου να αποφευχθεί ένα ανεπιτυχές αποτέλεσμα, ορθό είναι να  τηρούνται κατά γράμμα οι διαδικαστικές πράξεις που ορίζει ο κώδικας ποινικής  Δικονομίας .  

III.Η ΕΚΟΥΣΙΑ ΑΠΟΚΛΙΣΗ ΤΟΥ ΜΑΡΤΥΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ <<ΑΛΗΘΕΙΑ>> 

Από την άλλη πλευρά , δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου ο μάρτυρας , εισέρχεται  στην ποινική διαδικασία με μια ενδιάθετη βούληση , να εισφέρει ψευδή στοιχεία ή να  αποκρύψει την αλήθεια και να παραπλανήσει το δικαστήριο , ως προς την ουσιαστική  

αλήθεια . Τα κίνητρα για κάτι τέτοιο ποικίλλουν και ανάγονται είτε στην ανάγκη  προστασίας κάποιου διαδίκου , αυτοπροβολής και στοχευμένου αποπροσανατολισμού  του δικαστηρίου . Στις περιπτώσεις αυτές , τελείται ένα ή περισσότερα εγκλήματα , του  κεφαλαίου 11 του Ποινικού Κώδικα , σχετικά με την απονομή της δικαιοσύνης : Το  κυριότερο έγκλημα , που μπορεί να τελέσει ένας μάρτυρας κατά την κατάθεσή του και  μας αφορά στο παρόν άρθρο , είναι το αδίκημα του άρθρου 224 του ποινικού κώδικα με  τίτλο <<Ψευδής κατάθεση>>, χωρίς όμως να αποκλείεται και η τέλεση των αδικημάτων  των άρθρων 229 με τίτλο <<Ψευδής Καταμήνυση>> , 230 με τίτλο <<Ψευδής  καταγγελία>> και 231 <<Υπόθαλψη, ή παρεμπόδιση δικαιοσύνης>> και 232  <<παρασιώπηση εγκλημάτων>>, υπό διαφορετικές προϋποθέσεις. 

Σύμφωνα με το άρθρο 224 του Νέου Ποινικού Κώδικα : 1. Όποιος, ενώ εξετάζεται ως  διάδικος ή μάρτυρας σε δικαστήριο ή ενώπιον αρχής αρμόδιας να ενεργεί εξέταση για  την κρινόμενη υπόθεση, εν γνώσει του καταθέτει ψευδή στοιχεία σχετικά με την  υπόθεση αυτή ή αρνείται ή αποκρύπτει την αλήθεια, τιμωρείται με φυλάκιση  τουλάχιστον τριών (3) μηνών έως τρία (3) έτη και χρηματική ποινή. 

2. Όποιος εμφανίζεται ως μάρτυρας ενώπιον δικαστηρίου ή άλλης αρχής αρμόδιας να  ενεργεί εξέταση και αρνείται να δώσει τη μαρτυρία του τιμωρείται με φυλάκιση έως  δύο (2) έτη ή χρηματική ποινή.  

3. Αν ο υπαίτιος τέλεσε τις πράξεις των προηγούμενων παραγράφων για να αποφύγει  ποινική ευθύνη είτε δική του είτε κάποιου από τους οικείους του, χωρίς να  ενοχοποιήσει ψευδώς άλλον, το δικαστήριο μπορεί να τον απαλλάξει από κάθε ποινή. 

4. Όποιος, σε κάθε άλλη περίπτωση, όταν εξετάζεται από κάποια αρχή ή από  εξουσιοδοτημένο όργανό της ή όταν αναφέρεται σε αυτή, εκθέτει εν γνώσει του  ψέματα ή αρνείται ή αποκρύπτει την αλήθεια τιμωρείται με φυλάκιση έως δύο (2) έτη ή  χρηματική ποινή. 

Η καινοτομία της συγκεκριμένης διάταξης συνίσταται στο γεγονός , ότι συγχωνεύει δυο  διατάξεις του προϊσχύοντος ποινικού κώδικα, των άρθρων 224 με τίτλο <<Ψευδορκία  Μάρτυρα>> και 225 με τίτλο <<Ψευδής Ανωμοτί κατάθεση>> , σε μια . Ταυτόχρονα ,  εξασφαλίζει ευμενέστερη ποινική μεταχείριση στον κατηγορούμενο, καθώς τα όρια  φυλάκισης εκτείνονται από 3 μήνες ως τα 3 έτη, ενώ η προϊσχύουσα διάταξη άγγιζε ως  ελάχιστο όριο το 1 και ως ανώτατο, τα 5 έτη. Ως προς τα χαρακτηρολογικά του  γνωρίσματα, είναι ένα έγκλημα δυνητικής διακινδύνευσης και ως προστατευόμενο  έννομο αγαθό θεωρείται η χρηστή απονομή της δικαιοσύνης , ανεπηρέαστης από  πλαστά αποδεικτικά μέσα. 

Όσον αφορά το μάρτυρα, το αδίκημα τελείται με την πλήρωση των στοιχείων της  αντικειμενικής υπόστασης της περίπτωσης β της παραγράφου ένα του σχετικού  άρθρου(ΠΚ 224) . Πρόκειται α) για την εν γνώσει του μάρτυρα κατάθεση ψευδών  στοιχείων σχετικά με την υπόθεση η άρνησης, ή απόκρυψης της αλήθειας , β) ενώπιον  δικαστηρίου ή αρχής αρμόδιας να εξέταση για την υπό κρίση υπόθεση (ΑΠ 126/2020,  ΑΠ 1154/2017, ΑΠ 1363/2015). Παράλληλα, αναφορικά με την υποκειμενική υπόσταση ,  για την τέλεση του συγκεκριμένου αδικήματος, δεν αρκεί ενδεχόμενος δόλος.  Απαιτείται δόλος γνώσεως, περί της αναλήθειας των όσων καταθέτει. 

IV. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ  

Όπως κατέστη σαφές από τα ανωτέρω , η κατάθεση ενός μάρτυρα αποτελεί μια  πολυεπίπεδη και συνάμα διαδραστική διαδικασία της ποινικής δίκης . Η πολυπλοκότητά  της , αλλά και η κεφαλαιώδης για την εύρεση της ουσιαστικής αλήθειας , σημασία της ,  δύναται από μόνη της να οδηγήσει το καταθέτον πρόσωπο σε μη ηθελημένες  παραδρομές και ψεύδη κατά τα στάδια κατάθεσης , όπως εξειδικεύει η δικαστική  ψυχολογία . Διαφορετική είναι η κατάσταση όταν η διάσταση της μαρτυρικής  κατάθεσης από την πραγματικότητα είναι εκούσια . Τον ρόλο της προστασίας του  εννόμου αγαθού της χρηστής απονομής της δικαιοσύνης , από την παραπλάνηση του  δικαστηρίου επιτελεί η διάταξη 224 του Νέου Ποινικού Κώδικα . Σε κάθε περίπτωση , οι 

πλημμέλειες αυτές δεν αναιρούν τη σπουδαιότητα του αποδεικτικού αυτού μέσου .  Αντιθέτως , αναδεικνύουν την ανάγκη ετοιμότητας και ουσιαστικής αντιμετώπισής τους  τόσο προληπτικά-νομοθετικά , όσο και κατασταλτικά από τη δικαστική αρχή .  

V.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ  

Δικαστικές αποφάσεις : ΑΠ 126/2020, ΑΠ 1154/2017, ΑΠ 1363/2015 , ΑΠ 1044/2021 

Λάμπρος Μαργαρίτης, Ο ΝΕΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ-Ερμηνεία κατ’ άρθρο  του Ν 4620/2019, Τόμος Πρώτος (Άρθρα 1-234), ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 2020,  σελ. 1464-1482. 

Κιούπης Δημήτριος , Δικαστική ψυχολογία και ψυχιατρική , εκδόσεις νομική βιβλιοθήκη ,  σελ . 117-138