Γκόγκα Μαρία, Φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών / Αρχισυντάκτρια των Νομικών Διαλόγων.

Κατά το ρωμαϊκό δίκαιο , το ενοχικό δίκαιο αποτελούσε μέρος του δικαίου των πραγμάτων , καθώς οι ενοχές που υφίστανται και ασκούνται έναντι τρίτων προσώπων αποτελούν περιουσιακό στοιχείο  και ,ως εκ τούτου θεωρούνται, ασώματα πράγματα (res incorporalis). Στο ενοχικό δίκαιο, η έννοια της ενοχής (obligatio) συνίσταται στον νομικό δεσμό επί του οποίου το ένα συμβαλλόμενο μέρος αναλαμβάνει μια υποχρέωση έναντι του άλλου συμβαλλομένου μέρους που είναι υποχρεωμένο για την εκπλήρωση της παροχής. Μέχρι το κλασσικό δίκαιο φαίνεται ότι ακόμα δεν είχε διατυπωθεί τουλάχιστον ρητά ο ορισμός της έννοιας ενοχής , καθώς ο Ρωμαίος νομικός Γάιος δεν τον έχει συμπεριλάβει στις εισηγήσεις του.

Αργότερα, επιχειρήθηκε να δοθεί ορισμός στο Ιουστινιάνειο δίκαιο σύμφωνα με το οποίο: obligatio est vinculum iurie quo necessitate adstringimur alicius solvendae rei secundum iura nostrae civitatis (Inst. 3,13pr). Δηλαδή, η ενοχή (obligatio) ορίζεται ως ο νομικός δεσμός (vinculum iuris), με βάση τον οποίο αναγκαζόμαστε να εκτελέσουμε κάποια πράξη, σύμφωνα με το δίκαιο της πολιτείας μας. Αυτή η ενοχική σχέση έχει δύο όψεις: από την μια τον πιστωτή / δανειστή ( creditor) και από την άλλη τον οφειλέτη ( debitor) . Στο σύγχρονο δίκαιο , η έννοια της ενοχής ορίζεται στο άρθρο 287 του ΑΚ : Ενοχή είναι σχέση όπου ένα πρόσωπο έχει υποχρέωση προς ένα άλλο σε παροχή. Η παροχή μπορεί και να συνίσταται και σε παράλειψη. Έτσι, γίνεται αντιληπτό ότι ο ορισμός που δίνει ο Αστικός Κώδικας είναι αρκετά κοντά στον ορισμό του ρωμαϊκού δικαίου . Στο σύγχρονο δίκαιο, θεωρείται δεκτό ότι σε κάθε σύμβαση από την οποία εκπηγάζουν έννομες σχέσεις, παρουσιάζονται οι δύο όψεις , του δανειστή και του οφειλέτη, στην οποία ο οφειλέτης υποχρεώνεται σε ορισμένη παροχή έναντι του δανειστή και ο δανειστής δικαιούται να απαιτήσει από τον οφειλέτη παροχή. Οι έννοιες του δανειστή και του οφειλέτη δεν αναφέρονται μόνο στην σύμβαση δανείου αλλά και σε κάθε ενοχική σύμβαση.

Η ενοχή , επομένως, αποτελεί έναν ενοχικό δεσμό (vinculum iuris). Καταρχάς, τόσο η έννοια obligatio όσο και η έννοια  vinculum σημαίνει τον δεσμό, τα δεσμά . Στην αρχαϊκή περίοδο του Ρωμαϊκού Δικαίου, δύο έννοιες συναπαρτίζουν την ενοχή, η υποχρέωση (debitum) και η ευθύνη (obligatio).Το debitum αποτελούσε την σχέση σύμφωνα με την οποία ο ένας θα έπρεπε να καταβάλει και ο άλλος να λάβει. Tο obligatio αποτελούσε την εκτέλεση της ήδη αναληφθείσας υποχρέωσης, δηλαδή εκείνος που θα αναλάμβανε την υποχρέωση ήταν δυνατό ακόμα και να εξαναγκαστεί να την εκπληρώσει. Η υποχρέωση βάραινε τον οφειλέτη και η ευθύνη κάποιον τρίτο που ενσάρκωνε τον ρόλο του εγγυητή του οφειλέτη ( ενός ομήρου), τον οποίο ο οφειλέτης μπορούσε να παραδώσει στον δανειστή για να εκπληρώσει την υποχρέωση για παροχή του. Αυτό συνέβαινε κι σε άλλα αρχαϊκά δίκαια (π.χ. Σεισάχθεια του Σόλωνος). Ο όμηρος εγγυητής περιέρχονταν στην κυριαρχία του δανειστή και γινόταν δέσμιος του . Τότε, αν ο οφειλέτης προέβαινε σε ικανοποιητική εκπλήρωση της παροχής, ο εγγυητής λυνόταν από τα δεσμά του (solvere/ liberare) με συγκεκριμένη δικαιοπραξία. Αν όχι , τότε ο δανειστής μπορούσε έχοντας εξουσία διάθεσης να προβεί σε εκτέλεση κατά του εγγυητή και να τον πουλήσει πέρα από τον Τίβερη ποταμό (trans Tiberim) ή ακόμα και να τον σκοτώσει. Έτσι, οι έννοιες vinculum (δεσμός)iuris καιob-ligare (δένω) φαίνεται ότι κυριολεκτούσαν και απέδιδαν την πραγματική κατάσταση του ομήρου εγγυητή. Μεταγενέστερα , γίνεται αντιληπτό ότι πλέον ο ίδιος οφειλέτης μπορούσε να εγγυάται τον εαυτό του και το σώμα του με την δικαιοπραξία του nexum (necere=δεσμεύω) και έτσι αναλάμβανε την υποχρέωση εκτέλεσης της παροχής . Το nexum υπό ευρεία εννοία σήμαινε κάθε δικαιοπραξία που καταρτίζεται με χαλκό και ζυγό (Nexum est ut ait Gallus Aelius,quod cunque per aes et libram geritur, Varro,de ling lat.,7,105/  Nexum , Manilius ,scribit,omne quod per libram et aes geritur, Bruns,II).Υπό στενή εννοία, η δικαιοπραξία αυτή αποτελούσε ένα είδος αυτοενεχυρίασης του οφειλέτη που τον εξανάγκαζε να εκπληρώσει το ποσό του δανείου (nexum aes) το οποίο είχε δώσει ο δανειστής. Η αξία του ποσού πριν δοθεί το δάνειο ζυγιζόταν με χάλκινο ζυγό του ζυγοστάτη. Αν το δάνειο επιστρεφόταν τότε ο οφειλέτης απελευθερωνόταν εικονικά απέναντι στον δανειστή (solutio, liberatio). Αν, όμως το ποσό δεν επιστρεφόταν τότε δανειστής χρησιμοποιώντας την αυτοενεχυρίαση του οφειλέτη μπορούσε να προβεί στην εκτέλεση του προσώπου κατά την διαδικασία της legi actio per manus inectionem.Ο δανειστής προέβαινε σε επιλαβή (manus iniectio) και τον οδηγούσε ενώπιον του Πραίτορα , ο οποίος λαμβάνοντας υπόψιν του την αξία του ποσού που είχε δανειστεί από τον ζυγοστάτη και με την παρουσία πέντε μαρτύρων , προέβαινε ,χωρίς καταδίκη, σε επιδίκαση του οφειλέτη στο δανειστή. Τότε, ο επιδικαζόμενος για να αποφύγει την θανάτωση του ή την πώληση του πέρα από τον Τίβερη, μπορούσε να προσφέρει το σώμα του και τον εαυτό του στον δανειστή ώσπου να αποπληρώσει το χρέος του. Η διαδικασία αυτή, όμως, απαγορεύτηκε με την lex Poetelia Papiria 326 π.Χ. που απαγόρευσε το nexum se dare, απαγορεύοντας ,δηλαδή, το δανεισμό επί σώματος. 

Στην κλασσική περίοδο, το ρωμαϊκό δίκαιο  είχε πλέον εξανθρωπιστεί κατά έναν βαθμό διότι η ευθύνη του οφειλέτη συνίστατο μόνο σε περιουσιακό επίπεδο, όπως και στα σύγχρονα δίκαια. Τόσο ο δανειστής όσο και ο οφειλέτης θεωρούνται πρόσωπα ισότιμα , κι ο δανειστής μπορεί να εξαναγκάσει τον οφειλέτη για εκπλήρωση παροχής μόνο μέσα από αγωγή , μέσα δηλαδή από αναγνωρισμένους πολιτειακούς θεσμούς. Σήμερα, στο άρθρο 287 του ΑΚ η ενοχή είναι μια έννομη σχέση, ενός προσώπου με ένα άλλο πρόσωπο , από την οποία εκπηγάζουν δικαιώματα και υποχρεώσεις. Συνεπώς, η έννοια του ενοχικού δεσμού που διέπει το κάθε είδος ενοχής στο σύγχρονο δίκαιο  και χωρίς το οποίο δεν δημιουργείται ενοχική σχέση προκειμένου να προκύψει ενοχή έγκυρη, προέρχεται από έναν καθαρά αρχαίο θεσμό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Γκόφας Δ., (1992), Ιστορία και εισηγήσεις του Ρωμαϊκού Δικαίου IV α (Ενοχικό Δίκαιο) Πανεπιστημιακές σημειώσεις, Αθήνα, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα.
• Δημοπούλου Α., (2019), Ρωμαϊκό Δίκαιο Αναδρομή στις πηγές του σύγχρονου δικαίου, Αθήνα, Εκδόσεις Ευρασία.
• Πετρόπουλος Γ., (1963), Ιστορία και εισηγήσεις του Ρωμαϊκού δικαίου, Αθήνα, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων.
• Barry N., (2008), An introduction to Roman Law, Oxford, Oxford University Press.
• Hunter W., (1880), Introduction to Roman Law, London, William Maxwell and Son.
• Zimmerman R., (1920), The Law of Obligations Roman Foundations of the Civilian Tradition, Cape Town, Juta & Co.
• Γεωργιάδης Α. (2015), Ενοχικό δίκαιο, Γενικό Μέρος, Αθήνα, Εκδόσες Π.Ν. Σάκκουλας.
• Αστικός Κώδικας.
• Watson A. (1998) , The Digest of Justinian, Volume I, II , III, IV ,Philadelphia, University of Pennsylvania Press.
• Frier B. (2016) , The Codex of Justinian, Volume I, II, III, Cambridge, University of Cambridge Press.