Τζανάκη Ανδριανή, Φοιτήτρια Δημόσιας Διοίκησης – Πάντειο Πανεπιστήμιο Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών

I. Εισαγωγή: το ζήτημα της ανώτατης εκπαίδευσης

Η ίδρυση και λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα αποτέλεσε επι δεκαετίες αντικείμενο έντονης νομικής και πολιτικής συζήτησης, λόγω της ρητής πρόβλεψης του άρθρου 16 του Συντάγματος, το οποίο κατοχυρώνει τον δημόσιο χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης. Ωστόσο η εξέλιξη της Ευρωπαϊκής έννομης τάξης είχε ως αποτέλεσμα ουσιώδεις μεταβολές του θεσμικού τοπίου. 

II. Το άρθρο 16 του συντάγματος και ο δημόσιος χαρακτήρας της ανώτατης εκπαίδευσης

Σε επίπεδο εθνικού δικαίου, το άρθρο 16 στις  παράγραφούς  5 και 8 του Συντάγματος, καθιερώνει τον δημόσιο χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης και απαγορεύει ρητά την ίδρυση ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων από ιδιώτες. Η διάταξη αυτή αποσκοπεί στην διασφάλιση της ισότητας πρόσβασης στην παιδεία, την διαφάνεια και της κρατικής ευθύνης για την ποιότητα των σπουδών. Έτσι η Ελλάδα αποτελεί τη μοναδική χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης  που απαγόρευε ρητά οποιαδήποτε άλλη μορφή ανώτατης εκπαίδευσης. 

III. Οι δεσμεύσεις της Ελλάδας στα πλαίσιο του ενωσιακού δικαίου

Παράλληλα σε επίπεδο ενωσιακού δικαίου, κατοχυρώνονται οι θεμελιώδεις ελευθερίες της εσωτερικής αγοράς, ήτοι οι οικονομικές ελευθερίες και ο ελεύθερος ανταγωνισμός εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιπλέον τα υποκείμενα της ενωσιακής έννομης τάξης οφείλουν να δρουν σύμφωνα με την  άμεση ισχύ και την αρχή της υπεροχής του ενωσιακού δικαίου.  Σε περίπτωση σύγκρουσης, οποιαδήποτε διάταξης του πρωτόγεννούς ή του παράγωγου ενωσιακού δικαίου ή μιας διεθνούς συμφωνίας που έχει κυρώσει η ένωση, εφαρμόζεται από τα εθνικά όργανα ως υπερισχύουσα ενάντι οποιουδήποτε εθνικού κανόνα ακόμα και συνταγματικού. Η ΕΕ διακήρυξε ωστόσο ότι σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα των κρατών μελών. 

IV. Η αρχή της αναλογικότητας ως μηχανισμός εξισορρόπησης και η πρόσφατη νομοθετική εξέλιξη στην Ελλάδα

Καθοριστικό ρόλο στην άρση της έντασης που δημιουργήθηκε λόγω της σύγκρουσης συνταγματικού και ενωσιακού δικαίου διαδραματίζει η αρχή της αναλογικότητας η οποία διέπει το δίκαιο στο σύνολο του. Σύμφωνα με αυτή, κάθε περιορισμός θεμελιωδών ελευθεριών πρέπει να είναι κατάλληλος, αναγκαίος και ανάλογος προς τον επιδιωκόμενο σκοπό. Υπό το πρίσμα αυτό τέθηκε υπό αμφισβήτηση το κατά πόσο η απόλυτη απαγόρευση μη κρατικών πανεπιστημίων αποτελεί το μοναδικό μέσο προστασίας της δημόσιας παιδείας. Αυτή η προσέγγιση οδήγησε στην ψήφιση του Ν. 5094/2024, με τον οποίο θεσπίστηκε το πλαίσιο λειτουργίας μη κρατικών αλλά και μη κερδοσκοπικών πανεπιστημίων. Το Συμβούλιο της επικρατείας έκρινε το 2025 ότι το νέο πλαίσιο δεν αντίκειται στο άρθρο 16, εφόσον διασφαλίζει αυστηρή κρατική εποπτεία και υψηλό επίπεδο σπουδών.

V. Το οικονομικό συμφέρον της Ελλάδας

Η επιλογή αυτή συνδέεται άμεσα με τη δημοσιονομική πολιτική και το οικονομικό συμφέρον της χώρας. Η διαχρονική εκροή Ελλήνων φοιτητών σε πανεπιστήμια του εξωτερικού συνεπάγεται απώλεια οικονομικών πόρων. Αντίθετα η προσέλκυση φοιτητών και επενδύσεων μέσω των μη κρατικών πανεπιστημίων εντάσσεται σε μια ευρύτερη οικονομική πολιτική της χώρας με σκοπό την οικονομική ανάπτυξη και συνεπώς την βελτίωση του βιοτικού επιπέδου στη χώρα.

VI. Συμπεράσματα: ποιο δίκαιο τελικά επικρατεί

Συμπερασματικά, μέχρι στιγμής δεν επικρατεί απόλυτα ούτε το εθνικό ούτε το ενωσιακό δίκαιο. Εκείνο που τελικά υπερίσχυσε είναι η αρχή της αναλογικότητας, ως εργαλείο εξισορρόπησης της συνταγματικής προστασίας της παιδείας , των ενωσιακών ελευθεριών και των επιδιώξεων της οικονομικής πολιτικής. Η συνταγματική αναθεώρηση του άρθρου 16 παραμένει, ωστόσο, η μόνη λύση που θα μπορούσε να εξασφαλίσει πλήρη νομική σαφήνεια. 

Βιβλιογραφία

Β. Χριστιανός, Ρ.-Ε Παπαδοπούλου, Μ. Περάκης, Εισαγωγή στο δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης