Ρούσου Ουρανία

Τριτοετής Φοιτήτρια της Νομικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας 

Η Τρίτη Συνδιάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS III), η μακροβιότερη διεθνής συνδιάσκεψη του ΟΗΕ, ξεκίνησε τον Δεκέμβριο 1973 και διήρκησε έως τον Απρίλιο 1982. Οι εργασίες της βασίσθηκαν σε δύο παραδοχές: πρώτον, θα πρέπει να επιτευχθεί συμφωνία σε όλα τα επιμέρους ζητήματα για να υιοθετηθεί το τελικό κείμενο, το οποίο δεν θα κατακερματιστεί σε περισσότερες συμβάσεις («package deal») και δεύτερον, η τελική συμφωνία θα υιοθετηθεί με consensus, ήτοι χωρίς ψηφοφορία. Το αποτέλεσμα της UNCLOS III, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, υπεγράφη στο Montego Bay της Τζαμάικα την 10^η Δεκεμβρίου 1982.¹

Τα Στενά του Ορμούζ 

Παρότι ο κόσμος γενικά αντιμετωπίζει το Στενό του Ορμούζ ως διεθνή πλωτή οδό, το νομικό του καθεστώς αποτελεί αντικείμενο σύνθετης εξέτασης μεταξύ δύο διεθνών προτύπων που θα αναλυθούν παρακάτω:

1. Το καθεστώς διέλευσης από τα διεθνή στενά και καλείται «πλους διέλευσης» ή «ελευθέρα διέλευση» (transit passage)
2. Η αβλαβής διέλευση (άρθρο 19 UNCLOS III) 

Στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας 

Η επέκταση του ορίου της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ν.μ. κατά τη διάρκεια της UNCLOS III είχε ως αναπόδραστο αποτέλεσμα την ένταξη πολλών οδών ναυσιπλοΐας εντός διεθνών στενών στο καθεστώς κυριαρχίας των παρακτίων κρατών. Λόγω αυτής της επέκτασης τα κράτη , που την δέχτηκαν, αναγνώρισαν ένα καθεστώς διέλευσης από τα διεθνή στενά, το οποίο είναι σχεδόν απεριόριστο και καλείται «πλους διέλευσης» ή «ελευθέρα διέλευση» (transit passage).

Η αβλαβής διέλευση (άρθρο 19 UNCLOS III)

«Η διέλευση είναι αβλαβής εφόσον δεν διαταράσσει την ειρήνη, την τάξη ή την ασφάλεια του παράκτιου Κράτους. Η διέλευση θα λαμβάνει χώρα σύμφωνα με την παρούσα Σύμβαση και τους άλλους κανόνες του διεθνούς δικαίου. Η διέλευση ξένου πλοίου θεωρείται ότι διαταράσσει την ειρήνη, την τάξη ή την ασφάλεια του παράκτιου Κράτους εάν, ευρισκόμενο στη χωρική θάλασσα, προβεί σε οποιαδήποτε από τις ακόλουθες δραστηριότητες :

[…] Σε κάθε απειλή ή χρήση βίας κατά της κυριαρχίας της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας του παράκτιου Κράτους, ή κατά οποιοδήποτε άλλο τρόπο κατά παραβίαση των αρχών του διεθνούς δικαίου που περιέχονται στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών»

Θα σταθώ στην πρώτη περίπτωση του άρθρου 19. Σύμφωνα με τις διεθνείς εξελίξεις οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής απαγόρευσαν την διέλευση των πλοίων από τα Στενά του Ορμουζ μετά την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν , όταν η Τεχεράνη απάντησε με πλήγματα που ουσιαστικά οδήγησαν στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ. 

Τι είναι τα Στενά του Ορμούζ;

Πριν προχωρήσουμε αξίζει να αναφερθεί για την πλήρη κατανόηση ότι τα Στενά του Ορμούζ είναι ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα ανάμεσα στον Περσικό Κόλπο και τον Κόλπο του Ομάν. Αποτελούν τη βασική οδό μεταφοράς πολύτιμων εμπορευμάτων και  κυρίως πετρελαίου. Τα στενά πρακτικά είχαν ήδη κλείσει λόγω των εμπόλεμων επιχειρήσεων στην περιοχή. Αυτό αποτέλεσε πλήγμα για την διεθνή κοινότητα στον χώρο του πετρελαίου και εν γένει της οικονομίας, με αποτέλεσμα οι τιμές του πετρελαίου να εκτιναχθούν παγκοσμίως και να καταστεί σαφής η καθοριστική σημασία του περάσματος.

Νομικό καθεστώς διεθνών στενών και πλους διέλευσης

Αρχικά με βάση το άρθρο 38, «στα στενά που αναφέρονται στο άρθρο 37, όλα τα πλοία και αεροσκάφη απολαύουν του δικαιώματος πλου διέλευσης το οποίο ασκείται ακωλύτως, πλην της περίπτωσης που το στενό σχηματίζεται από ηπειρωτικό έδαφος ενός Κράτους και νήσου που ανήκει σε αυτό, οπότε ο πλους διέλευσης δεν εφαρμόζεται εφόσον υπάρχει ανοικτά της νήσου δυνατότητα, πλου μέσα από ανοικτή θάλασσα ή από αποκλειστική οικονομική ζώνη, παρόμοιας καταλληλόλητας ως προς τα ναυτιλιακά, και υδρογραφικά χαρακτηριστικά». Ο διάπλους των διεθνών στενών πρέπει να είναι απρόσκοπτος, να μην διακόπτεται ή να παρεμποδίζεται από το παράκτιο κράτος, ούτε ακόμα για λόγους ασφαλείας. Αποκλειστικός σκοπός και λειτουργία του δικαιώματος, ωστόσο, είναι η διέλευση. Συνεπώς, οιαδήποτε δραστηριότητα του αλλοδαπού πλοίου που δεν αποτελεί άσκηση του δικαιώματος του πλου διέλευσης εξακολουθεί να υπόκειται στις άλλες εφαρμοστέες διατάξεις της Σύμβασης ΔΘ.²

Επικείμενη απαγόρευση διέλευσης των στενών από τις ΗΠΑ

Με τα νέα γεγονότα, μετά την απόφαση των ΗΠΑ για απαγόρευση διέλευσης από τα Στενά, το Ιράν χαρακτήρισε τον αποκλεισμό «πειρατεία» και προειδοποίησε ότι κανένα λιμάνι στον Κόλπο δεν θα είναι ασφαλές αν παρεμποδιστεί το δικό του εμπόριο. Αυτή την άποψη θα εξετάσουμε από νομικής μεριάς με βάση της αρχές του διεθνούς δικαίου στην σύμβαση της UNCLOS III.

Παρόλα αυτά εδώ προκύπτει και το βασικότερο ζήτημα. Οι ΗΠΑ δεν έχουν επικυρώσει τη UNCLOS, αλλά αναγνωρίζουν τις διατάξεις της για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα ως εθιμικό διεθνές δίκαιο. Ωστόσο, ο επιβληθείς αποκλεισμός παραβιάζει άμεσα το άρθρο 38³, καθώς εμποδίζει τη διέλευση πλοίων από και προς ιρανικά λιμάνια. Παράλληλα, το Ιράν δεν έχει επικυρώσει τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS III). Παρόλο που έχει υπογράψει τη συνθήκη, δεν έχει ολοκληρώσει τη διαδικασία επικύρωσης, γεγονός που επηρεάζει τη νομική του δέσμευση απέναντι στις διατάξεις της, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως τα Στενά του Ορμούζ. Ισχυρίζεται ότι το δικαίωμα του «πλους διελεύσης» ισχύει μόνο για τα κράτη που έχουν υπογράψει τη UNCLOS. Για τα υπόλοιπα -όπως οι ΗΠΑ-, θεωρεί ότι ισχύει η αυστηρότερη «αβλαβής διέλευση», την οποία το Ιράν μπορεί μονομερώς να αναστείλει αν κρίνει ότι απειλείται η ασφάλειά του.

Σύμφωνα όμως με το γράμμα του νόμου, ο διάπλους αυτός δεν μπορεί να διακόπτεται ούτε για λόγους ασφάλειας, επομένως τα κράτη που συνορεύουν με το στενό -στην προκειμένη περίπτωση το Ιράν και το Ομάν- δεν μπορούν να αναστείλουν τη διέλευση, ακόμη και για λόγους ασφαλείας, εφόσον τα πλοία δεν απειλούν την ειρήνη ή την τάξη . Ούτε όμως και οι ΗΠΑ.

Συνεπώς, ακόμα και οποιαδήποτε δραστηριότητα του αλλοδαπού πλοίου που δεν αποτελεί άσκηση του δικαιώματος του πλου διέλευσης εξακολουθεί να υπόκειται στις άλλες εφαρμοστέες διατάξεις της Σύμβασης ΔΘ (άρθρο 38 παρ. 3).

Μάλιστα, σύμφωνα με το άρθρο 42⁴ , τα κράτη μπορούν να νομοθετούν σχετικά: 

1. Με την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και τη ρύθμιση της θαλάσσιας κυκλοφορίας
2. Την αποφυγή, μείωση, έλεγχο της ρύπανσης κατ’ εφαρμογήν των σχετικών διεθνών κανονισμών, 
3. Την παρεμπόδιση της αλιείας κλπ.

Σε περίπτωση παραβίασης των κανονισμών, το κράτος της σημαίας του πλοίου ή το κράτος όπου είναι καταγεγραμμένο το αεροσκάφος φέρει διεθνή ευθύνη για οποιαδήποτε απώλεια ή βλάβη που μπορεί να έχει προκληθεί στα παράκτια των στενών κράτη. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι οι ΗΠΑ, ενεργώντας ως «εμπόλεμο μέρος» (belligerent), φέρουν τη διεθνή ευθύνη για οποιαδήποτε απώλεια ή βλάβη προκληθεί σε ουδέτερα πλοία ή στα παράκτια κράτη (Ομάν) από την εφαρμογή του αποκλεισμού. Αν η απόφαση των ΗΠΑ θεωρηθεί ως παραβίαση του «transit passage» ή της «αβλαβούς διέλευσης», τότε οι ΗΠΑ θα οφείλονται σε αποζημίωση. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την UNCLOS, τα πλοία έχουν το δικαίωμα «διέλευσης», το οποίο είναι συνεχές και ταχύ. Τα παράκτια κράτη δεν μπορούν να αναστείλουν τη διέλευση, ακόμη και σε καιρό πολέμου, ούτε να επιβάλουν διόδια ή φόρους για απλή διέλευση. 

Πάντως, ενώ ο Πρόεδρος των ΗΠΑ ανακοίνωσε αρχικά πλήρες κλείσιμο των Στενών, η Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ (CENTCOM) διευκρίνισε ότι ο αποκλεισμός στοχεύει μόνο τα ιρανικά λιμάνια και όχι τη διέλευση προς τρίτες χώρες, προκειμένου να αποφευχθεί η πλήρης παράβαση της της UNCLOS.

Απειλή Χρήσης Βίας από τις ΗΠΑ

Παρόλα αυτά το κύριο πρόβλημα δεν αφορά τόσο την παραβίαση της διεθνούς διέλευσης των Στενών , όσο την επαναλαμβανόμενη τακτική χρήσης βίας για άσκηση πίεσης στην Τεχεράνη, πράγμα που παραβιάζει ευθέως τις διατάξεις του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ. Οι ΗΠΑ επανειλημμένως προσέκρουσαν σε κανόνες προστασίας της διεθνούς ασφάλειας , με βασικότερη ενέργεια την χρήση βίας («Jus ad bellum») .

Νομικό καθεστώς απαγόρευσης χρήσης βίας 

Ο καθοριστικός παράγων προς την απαγόρευση της χρήσης βίας υπήρξε η Γενική Συνθήκη για την Αποκήρυξη του Πολέμου ως Μέσου Άσκησης Εθνικής Πολιτικής ή Σύμφωνο των Παρισίων του 1928 (στο εξής «Σύμφωνο»). Το Άρθρο Ι του Συμφώνου απαγορεύει την προσφυγή σε πόλεμο για την επίλυση των διεθνών διαφορών και τη χρήση του πολέμου ως μέσου άσκησης κρατικής πολιτικής στις διεθνείς σχέσεις. Η μόνη εξαίρεση, η οποία έγινε δεκτή ήταν η χρήση βίας σε άσκηση του δικαιώματος άμυνας. Οι ΗΠΑ επικαλέστηκαν αυτή την εξαίρεση της προληπτικής αυτοάμυνας (Anticipatory Self-Defense). Η Ουάσιγκτον ισχυρίζεται ότι έπρεπε να χτυπήσει πρώτη για να αποτρέψει μια «επικείμενη» πυρηνική ή κυβερνοεπίθεση. Ωστόσο, το Διεθνές Δικαστήριο απαιτεί η απειλή να είναι άμεση και συντριπτική, πράγμα που οι επιθεωρητές του ΟΗΕ δηλώνουν ότι δεν αποδείχθηκε. Επιπλέον δεν ισχύει ούτε ο ισχυρισμός περί συναίνεσης του Συμβουλίου Ασφαλείας ΟΗΕ.

Μάλιστα, οι συνέπειες των παλαιότερων καταχρηστικών πρακτικών εμπόλεμων συρράξεων, που χαρακτηρίστηκαν ως παραβιάσεις του Συμφώνου, οδήγησαν μέσω της σύναψης του Συμφώνου το 1928 σε κίνηση της διαδικασίας εξέλιξης στην πρακτική των κρατών με αποτέλεσμα να αποκρυσταλλωθεί έως το 1945 κανόνας εθιμικού δικαίου σύμφωνα με τον οποίο απαγορεύεται η χρήση ένοπλης βίας από τα κράτη, ανεξαρτήτως εάν υπάρχει ή όχι «εμπόλεμη κατάσταση».⁵

Η Ειδική Επιτροπή για τον Ορισμό της Επιθετικότητας ενέκρινε με συναίνεση ένα σχέδιο ορισμού της επιθετικότητας. Μια γενική άποψη της συνάντησης που πραγματοποιήθηκε στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών, στη Νέα Υόρκη στις 12 Απριλίου 1974 κατέτεινε στο Ψήφισμα 3314 της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ (14 Δεκεμβρίου του 1974), σύμφωνα με το οποίο ο αποκλεισμός των λιμένων ή των ακτών ενός κράτους από τις ένοπλες δυνάμεις άλλου κράτους αποτελεί πράξη επιθετικότητας.⁶

Από τη στιγμή που οι ΗΠΑ εμποδίζουν την πρόσβαση στο Ιράν, de facto κηρύσσουν πόλεμο, παραβιάζοντας την αρχή της ειρηνικής επίλυσης των διαφορών. 

Επομένως, οι ΗΠΑ έχουν προβεί σε μια σοβαρή παραβίαση του διεθνούς δικαίου κυρίως αν λάβουμε υπόψη μας ότι ο κανόνας απαγόρευσης χρήσης βίας ισχύει παράλληλα ως κανόνας εθιμικού δικαίου με το ίδιο περιεχόμενο και επιπλέον αποτελεί κανόνα αναγκαστικού διεθνούς δικαίου (jus cogens), ο οποίος δεν μπορεί να ανασταλεί με διεθνή συνθήκη και δημιουργεί υποχρεώσεις στο σύνολο της διεθνούς κοινότητας (erga omnes).⁷

Το καθεστώς «πειρατείας» και ο ισχυρισμός του Ιράν

Τέλος, αξίζει να αναφερθεί μια κρίσιμη παρατήρηση των επίκαιρων γεγονότων. Το Ιράν χαρακτήρισε την πρακτική αυτή των ΗΠΑ ως «πειρατεία». Αρχικά πρέπει να εξεταστεί τι συνιστά πειρατεία στο διεθνές δίκαιο.

Σύμφωνα με το άρθρο 101 της Σύμβασης ΔΘ⁸, πειρατεία συνιστούν κυρίως οι ακόλουθες πράξεις: κάθε παράνομη πράξη βίας ή κράτησης ή αρπαγής που διαπράττεται για ιδιωτικούς σκοπούς από το πλήρωμα ή τους επιβάτες ιδιωτικού πλοίου ή αεροσκάφους. Από τον ανωτέρω ορισμό, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η πράξη διαπράττεται για ιδιωτικούς σκοπούς. Επίσης, πρέπει να γίνει με ιδιωτικά πλοία και σε ανοιχτή θάλασσα. Επομένως, αν και εμπόλεμη επιθετικότητα υφίσταται , η πειρατεία εκ μέρους των ΗΠΑ δεν υφίσταται σύμφωνα με τις διεθνείς διατάξεις.

Συμπερασματικές παρατηρήσεις 

Σε τελική ανάλυση, τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό σημείο, αλλά ένας παγκόσμιος δείκτης σταθερότητας. Οποιαδήποτε κρίση εκεί παύει γρήγορα να είναι τοπική, επηρεάζοντας άμεσα τον παγκόσμιο πληθωρισμό, τις πολιτικές αποφάσεις των μεγάλων δυνάμεων και την καθημερινότητα εκατομμυρίων καταναλωτών, καθώς η ασάφεια του διεθνούς δικαίου της θάλασσας για την περιοχή την καθιστά ευάλωτη σε οποιαδήποτε ένοπλη σύρραξη ή φερεγγυότητα ενός κράτους.

Συμπεραίνοντας, υπάρχουμε σε μια διεθνή πραγματικότητα με συνεχείς παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου, της διεθνούς ασφάλειας εν γένει. Οι αυτοκυρίαρχες κρατικές δυνάμεις κατακερματίζουν τους διεθνείς μηχανισμούς ασφαλείας και άμυνας προβαίνοντας στα δικά τους συμφέροντα, μετουσιώνοντας τις ένοπλες συρράξεις σε μια τραγική καθημερινή πραγματικότητα που δεν φαίνεται να ακολουθεί καμία βεβαρημένη ηθική αξία ή διάταξη με το πρότυπο της ειρήνης, της ασφάλειας και της συνύπαρξης των κρατών. Τα ίδια κράτη που ισχυρίζονται την ανάγκη συνεργασίας , οικουμενικότητας , ολότητας, παραμερίζουν τις θεμελιώδεις αξίες της ζωής και της υγείας πίσω από ξεδιάντροπα πολιτικά «παιχνίδια». Παιχνίδια που καταδικάζουν ολόκληρο όχι μόνο το κοινωνικό αλλά και το νομικό πλαίσιο να υποκύψει μπροστά στην φύση του σκοταδισμού και της ανειλικρίνειας του σύγχρονου παγκόσμιου πολιτικού-κρατικού γίγνεσθαι. Το ερώτημα εδώ είναι αν η δικαιοσύνη θα επέμβει ή θα παραμείνει αμετακίνητη ενώπιον της συνεχούς διεφθαρμένης πολιτικής των δυνάμεων του σύγχρονου κόσμου. Μάλλον αυτό θα γίνει αντιληπτό στο μέλλον.

Βιβλιογραφία: 

• Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος, Κωνσταντίνος Μαγκλιβέρας, «Το Δίκαιο της Διεθνούς Κοινωνίας», εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη.
• Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας 1982.
• Γενική Συνθήκη για την Αποκήρυξη του Πολέμου ως Μέσου Άσκησης Εθνικής Πολιτικής (Σύμφωνο των Παρισίων του 1928).
• Definition of Aggression General Assembly resolution 3314 (XXIX), 14 December 1974: https://legal.un.org/avl/ha/da/da.html#:~:text=General%20Assembly%20resolution%203314%20(XXIX)%2C%20with%20the,on%2014%20December%201974%20after%20protracted%20intergovernmental.
• Ιράν: Πράξη πειρατείας ο αποκλεισμός των λιμανιών από τις ΗΠΑ, «Iefimerida»13/04/2026: https://www.iefimerida.gr/kosmos/iran-praxi-peirateias-o-apokleismos-ton-limanion-apo-tis-ipa.
• Νίκος Μακρής, «Ισοδυναμεί με πειρατεία»: Η αντίδραση του Ιράν στον αποκλεισμό των λιμανιών από τις ΗΠΑ , alfavita, 13/04/2026:  https://www.alfavita.gr/kosmos/513015_isodynamei-me-peirateia-i-antidrasi-toy-iran-ston-apokleismo-ton-limanion-apo-tis-ipa.
• Χάρτης ΗΕ: https://unric.org/el/%CF%87%CE%B1%CF%81%CF%84%CE%B7%CF%83-%CE%BF%CE%B7%CE%B5/.
• Λάμπρος Καραγεώργος , Στενά του Ορμούζ: Τι ορίζει το Δίκαιο της Θάλασσας – Η «αόρατη» παγίδα του Ιράν και το κενό, το Βήμα,13/04/2026: https://www.tovima.gr/2026/04/13/finance/stena-tou-ormouz-ti-orizei-to-dikaio-tis-thalassas-i-aorati-pagida-tou-iran-kai-to-keno/.
• Δίκαιο της Θάλασσας: Οι χώρες που δεν έχουν υπογράψει τη UNCLOS και οι επιπτώσεις στην Παγκόσμια Τάξη, economico.gr,Markets, 24/06/2025: https://markets.economico.gr/dikaio-tis-thalassas-oi-chores-pou-den-echoun-ypograpsei-ti-unclos-kai-oi-epiptoseis-stin-pagkosmia-taxi-aoz/.

1.  Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος, Κωνσταντίνος Μαγκλιβέρας, «Το Δίκαιο της Διεθνούς Κοινωνίας», εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη, [σελ. 336]. ↩︎
2.  Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος, Κωνσταντίνος Μαγκλιβέρας, ο .π. [σελ. 365-367]. ↩︎
3.  Σύμβαση ΔΘ, άρθρο 38. ↩︎
4.  Σύμβαση ΔΘ, άρθρο 42. ↩︎
5.  Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος, Κωνσταντίνος Μαγκλιβέρας, ο.π. [σελ. 393]. ↩︎
6. Definition of Aggression General Assembly resolution 3314 14 December 1974. ↩︎
7.  Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος, Κωνσταντίνος Μαγκλιβέρας, ο.π. [σελ. 747-748]. ↩︎
8.  Σύμβαση ΔΘ, άρθρο 101.
   ↩︎