Ιωάννης Στεργιόπουλος

Φοιτητής Νομικής, University of Nicosia & University of Edinburgh

Ο θεσμός της δουλείας (servitus) στη Ρώμη ανάγεται ήδη στην εποχή της ίδρυσης της Ρωμαϊκής πολιτείας, όταν η αιχμαλωσία σε πόλεμο αποτελούσε την κύρια οδό καθυπόταξης ανθρώπων στην κατάσταση του δούλου (status servitutis). Στο πλαίσιο του ius civile (αστικού δικαίου), ο δούλος (servus) στερείτο νομικής προσωπικότητας και εθεωρείτο res mercatoris αντικείμενο του εμπορίου και απόλυτης κυριότητας (dominium ex iure quiritium) του κυρίου του (dominus). Η σχέση αυτή θεμελιωνόταν στο δικαίωμα ιδιοκτησίας, και συνδεόταν άρρηκτα με την potestas(εξουσία)που ασκούσε ο pater familias.

Το ρωμαϊκό δίκαιο δεν θεωρούσε τον δούλο υποκείμενο δικαίου. Δεν διέθετε capacitas iuris (νομική κατοχύρωση δικαιωμάτων) ούτε capacitas agendi (ικανότητα για δικαιοπραξία), και οποιοδήποτε περιουσιακό στοιχείο αποκτούσε, μέσω του θεσμού του peculium ανήκε νομικά στον κύριό του. Ωστόσο, ο δούλος μπορούσε να λειτουργήσει ως όργανο συναλλαγών, κυρίως στο πλαίσιο εμπορικών δραστηριοτήτων του κυρίου.

Η απελευθέρωση (manumissio) αποτέλεσε βασικό μέσο μετάβασης από το status servitutis (κατάσταση δουλείας) στο status libertatis (κατάσταση ελευθερίας). Υπήρχαν τυπικοί και άτυποι τρόποι απελευθέρωσης, με πιο διαδεδομένους την manumissio vindicta, την manumissio censu και την manumissio testamento. Ο απελεύθερος (libertus) δεν αποκτούσε πλήρη πολιτικά δικαιώματα, υπαγόταν κάτω υπό την  patronatus (προστασία – κάποια μορφή κηδεμονίας) του πρώην κυρίου του, από τον οποίο όφειλε obsequium και officium.

Παρά τη θεσμοποιημένη ανισότητα, σταδιακά ενσωματώθηκαν στοιχεία προστασίας των δούλων, κυρίως κατά την ύστερη αυτοκρατορική περίοδο, με παρεμβάσεις όπως η απαγόρευση αυθαίρετης θανατώσεως και η ποινικοποίηση βαριάς κακομεταχείρισης, ιδίως με διατάξεις του Ιουστινιάνειου Δικαίου Corpus Iuris Civilis-σώμα αστικού δικαίου.

Ο θεσμός της δουλείας δεν ήταν μόνο νομικός αλλά και βαθιά κοινωνικός και οικονομικός, καθώς συντήρησε τη λειτουργία της ρωμαϊκής οικονομίας για αιώνες. Παράλληλα, η συμβολή του ρωμαϊκού δικαίου στην οριοθέτηση και μεταρρύθμιση της δουλείας επηρέασε καθοριστικά τον μεσαίωνα, όπως η φεουδαρχία κυρίως την εποχή των Καρολιδών (8ος και 9ος αιώνας μ.Χ)  εμπεριείχε πολλά στοιχεία ρωμαϊκής δουλείας όπως πχ την έννοια του servitium(δούλου) ως υποχρέωση, καθώς και τις νεότερες ευρωπαϊκές νομικές παραδόσεις.

Η ίδια η λέξη “δουλοπαροικία” (όπως και το λατινικό servitium) υποδηλώνει εξάρτηση. Αν και δεν υπήρχε νομική ιδιοκτησία επί του προσώπου, υπήρχε θεσμική εξάρτηση και αυτή είναι μια πολιτισμική κληρονομιά της ρωμαϊκής αντίληψης περί υποταγής. Παράλληλα όμως υπήρξαν και θεμελιακές διαφορές ανάμεσα στην δουλεία του ρωμαϊκού δικαίου και την δουλοπαροικία-φεουδαρχία του μεσαίωνα. Για παράδειγμα, ο δουλοπάροικος δεν ήταν πράγμα (res) όπως ο δούλος. Είχε οικογένεια, ορισμένα δικαιώματα, και θεωρούνταν persona(προσωπικότητα). Η δουλεία στο ρωμαϊκό δίκαιο ήταν άμεση σχέση κυριότητας επί προσώπου, ενώ η φεουδαρχία βασιζόταν σε σχέσεις υποτέλειας και ανταλλαγής υποχρεώσεων (πχ beneficium, homagium)

Βιβλιογραφία:

Gaius, Institutiones

Digestum & Codex Iustinianus, Corpus Iuris Civilis

Schulz, F., Classical Roman Law, Oxford University Press

Thomas, J.A.C, Textbook of Roman Law, North-Holland

Μπέης, Α.Π., Ρωμαϊκό Δίκαιο, εκδ. Σάκκουλα

Καλαβρός, Α., Στοιχεία Ρωμαϊκού Δικαίου, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα

Κουμάντου, Κ., Ρωμαϊκό Δίκαιο: Εισαγωγή και Ενοχικό Δίκαιο, εκδ. Σάκκουλα 

Marc Bloch, La Société Féodale, Paris, Albin Michel

Perry Anderson, Passages from Antiquity to Feudalism, Verso