Γεράσιμος Έξαρχος
Προπτυχιακός Φοιτητής Νομικής, Université Sorbonne Paris Nord

Η ποινική διαμεσολάβηση στις περιπτώσεις ενδοοικογενειακής βίας συνιστά μια sui generis διαδικασία στο πλαίσιο της ποινικής δικαιοσύνης, θεσμοθετημένη, εν πολλοίς, για πλημμελήματα υπό το πρίσμα συμμόρφωσης της Ελληνικής έννομης τάξης προς τις δεσμεύσεις που απορρέουν από διεθνείς πράξεις, και ιδίως από την απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της Ε.Ε. της 15.3.2001. Υπό αυστηρές προυποθέσεις, υποκαθιστά την παραδοσιακή ποινική καταστολή με διαδικασία επανορθωτικού χαρακτήρα, εστιασμένη στην αποκατάσταση της ενδοοικογενειακής ειρήνης, την εξάλειψη του τραύματος του θύματος και την πρόληψη της υποτροπής. Αποτελεί κατ’ ουσίαν παρεκκλίνουσα, εξαιρετική διαδικασία στο πλαίσιο της ποινικής δικαιοσύνης, η οποία διασφαλίζει την τήρηση των δικαιωμάτων του θύματος και αναγνωρίζει την ανάγκη αποκαταστατικής προσέγγισης των ενδοοικογενειακών συγκρούσεων, χωρίς ωστόσο να αναιρεί τη σοβαρότητα της ποινικής προσβολής.

Ο εν λόγω θεσμός εισήχθη στο εσωτερικό δίκαιο δια του ν. 3500/2006, σε συμμόρφωση προς την απόφαση-πλαίσιο 2001/220/ΔΕΥ του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και τροποποιήθηκε ριζικά με τις διατάξεις του ν. 5172/2025, οι οποίες επέφεραν ουσιώδεις ενισχύσεις στις προστατευτικές εγγυήσεις υπέρ του θύματος, ιδίως σε ό,τι αφορά τον έλεγχο της ελεύθερης βούλησης και τη συμμετοχή εξειδικευμένων επιστημόνων στην κρίση του εισαγγελικού λειτουργού. Κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 11 παρ. 1 του ν. 3500/2006, η ποινική διαμεσολάβηση εφαρμόζεται αποκλειστικώς επί πλημμεληματικών μορφών ενδοοικογενειακής βίας και προϋποθέτει την προηγούμενη προκαταρκτική εκτίμηση της δυνατότητας υπαγωγής από τον αρμόδιο εισαγγελέα, ο οποίος ενεργεί κατά το στάδιο της προκαταρκτικής εξέτασης, προ της άσκησης ποινικής δίωξης. Η διερεύνηση αυτή αποτελεί υποχρεωτικό στάδιο της προδικασίας και λειτουργεί ως φίλτρο νομιμότητας και σκοπιμότητας.

Η ενεργοποίηση της διαδικασίας διαμεσολάβησης τελεί υπό την προϋπόθεση της ανεπιφύλακτης αποδοχής εκ μέρους του φερόμενου ως δράστη συγκεκριμένων όρων, οι οποίοι αναφέρονται περιοριστικώς στον νόμο και εδράζονται στην ανάγκη ουσιαστικής επανόρθωσης της βλάβης και πρόληψης μελλοντικής βίας. Ειδικότερα, ο δράστης οφείλει να δεσμευθεί ότι δεν θα τελέσει στο μέλλον πράξεις ενδοοικογενειακής βίας, να αποχωρήσει και να παραμείνει εκτός της οικογενειακής κατοικίας, εφόσον τούτο αιτηθεί το θύμα, να παρακολουθήσει ειδικό συμβουλευτικό ή θεραπευτικό πρόγραμμα. Επιπροσθέτως να αποκαταστήσει τις συνέπειες της πράξης, ιδίως δια της ικανοποίησης των άμεσων αναγκών του θύματος και της καταβολής σχετικής αποζημίωσης. Επιπλέον, υποχρεούται να ικανοποιήσει κάθε άλλη εύλογη αποκαταστατική απαίτηση του θύματος, όπως προβλέπεται στο άρθρο 16 παρ. 1 του ν. 5172/2025. Εξάλλου, σύμφωνα με το άρθρο 11 παρ. 3 του ιδίου νόμου, ρητώς αποκλείεται η εφαρμογή της διαμεσολάβησης όταν ο φερόμενος ως δράστης ασκεί την επιμέλεια ανηλίκου θύματος, προς αποτροπή δευτερογενούς θυματοποίησης και ενίσχυση της προστασίας των πλέον ευάλωτων μελών της οικογένειας.

Η εκκίνηση της διαδικασίας δύναται να λάβει χώρα είτε αυτεπαγγέλτως είτε κατόπιν συμφωνίας των μερών (άρθρο 12 παρ. 1-3 ν. 3500/2006). Καίρια είναι η θέση του αρμοδίου εισαγγελέα, ο οποίος οφείλει να ελέγξει την ελευθερία και γνησιότητα της συναίνεσης του θύματος, την επάρκεια των αποκαταστατικών όρων όσο και τις ιδιαίτερες συνθήκες της υποθέσεως, με έμφαση στην ψυχολογική κατάσταση των μερών και σε τυχόν ανισορροπία σχέσεων ισχύος. Κατά την παρ. 5 του άρθρου 12, η οποία προστέθηκε με το άρθρο 16 παρ. 1 του ν. 5172/2025, προβλέπεται ρητώς η δυνατότητα του εισαγγελέα να απορρίψει την αίτηση διαμεσολάβησης όταν η συναίνεση του θύματος προκύπτει ως προϊόν πλάνης, απάτης, απειλής ή ψυχολογικού εξαναγκασμού.

Περαιτέρω, αναγνωρίζεται στον εισαγγελέα η δυνατότητα προσφυγής σε ειδική επιστημονική γνωμοδότηση από ψυχιάτρους, ψυχολόγους ή κοινωνικούς λειτουργούς, προερχόμενους από δημόσιους φορείς, προς ενίσχυση της αποδεικτικής του κρίσης (άρθρο 12 παρ. 5 ν. 3500/2006).Με την παρ. 5Α του άρθρου 12, όπως εισήχθη με το άρθρο 16 παρ. 2 του ν. 5172/2025, εισάγεται η αρχή της δυναμικότητας, σύμφωνα με την οποία ο εισαγγελέας δύναται να τροποποιήσει τους όρους της διαμεσολάβησης είτε αυτεπαγγέλτως είτε κατόπιν αιτήματος του θύματος, σε περίπτωση μεταβολής των πραγματικών συνθηκών ή εμφάνισης νέων κρίσιμων στοιχείων. Η εξέταση και ακρόαση των μερών διενεργείται κατά τις διατάξεις του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας και ειδικότερα κατά τα άρθρα 237 επ. ΚΠΔ.

Κατά το άρθρο 13 του ν. 3500/2006, η επιτυχής έκβαση της διαμεσολάβησης επιφέρει αναστολή της ποινικής δίωξης κατά τη διάρκειά της, αναστολή της παραγραφής του αδικήματος (άρθρο 282 ΚΠΔ) και, σε περίπτωση τήρησης των όρων επί τριετία, οριστική εξάλειψη της ποινικής αξίωσης του Κράτους (άρθρο 13 παρ. 2). A contrario, σε περίπτωση μη τήρησης των όρων εκ μέρους του δράστη η διαδικασία ακυρώνεται αυτοδικαίως, η ποινική δίωξη συνεχίζεται ως μηδέποτε γενόμενη διαμεσολάβηση (άρθρο 13 παρ. 3), ενώ η εκδίκαση της υπόθεσης δύναται να αναβληθεί κατ’ εφαρμογή του άρθρου 423 ΚΠΔ.

Η νομολογία του Αρείου Πάγου παρέχει καθοριστικές ερμηνευτικές κατευθύνσεις. Ενδεικτικώς, η απόφαση ΑΠ 962/2024 επιβεβαιώνει ότι η διαμεσολάβηση δεν συνιστά υποκατάστατο της ποινικής διαδικασίας αλλά μηχανισμό επικουρικής ποινικής μεταχείρισης. Επιπροσθέτως, τονίζει την αναγκαιότητα αυστηρού δικαστικού ελέγχου της ελεύθερης συναίνεσης του θύματος και αποτροπής κάθε μορφής καταναγκασμού, καθόσον καταδεικνύει τη βαρύνουσα σημασία της αρχής της δυναμικότητας, ενισχύοντας τον ευέλικτο και εξατομικευμένο χαρακτήρα του θεσμού.

Η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών (GREVIO), στην Έκθεσή της της 14.11.2023, επεσήμανε ως καίριο πρόβλημα τη μη διασφάλιση της ελευθερίας της βούλησης των θυμάτων σε διαδικασίες διαμεσολάβησης, επισημαίνοντας την αναγκαιότητα συγκρότησης ειδικών μηχανισμών ελέγχου της συναίνεσης,την επιταγή πλήρους διασφάλισης της αξιοπρέπειας και της αυτονομίας των θυμάτων και την αδήριτη ανάγκη διεπιστημονικής συνεργασίας με ειδικούς της ψυχικής υγείας. Οι τροποποιήσεις του ν. 5172/2025 ανταποκρίνονται εμπράκτως στα ως άνω ευρήματα, καθιστώντας το θεσμικό πλαίσιο περισσότερο δικαιωματοκεντρικό και εν τοις πράγμασι προστατευτικό για τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας.

Βιβλιογραφία:

Νόμος 3500/2006:

Άρθρο 11: Προϋποθέσεις υπαγωγής στη διαμεσολάβηση.

Άρθρο 12: Διαδικασία και ρόλος Εισαγγελέα.

Άρθρο 13: Ποινικές συνέπειες της διαμεσολάβησης.

Νόμος 5172/2025:

Άρθρο 16 §§1-2: Τροποποιήσεις των άρθρων 11-13 του Ν. 3500/2006 και ενίσχυση των προστατευτικών διατάξεων.

Κώδικας Ποινικής Δικονομίας:

Άρθρο 282: Αναστολή παραγραφής.

Άρθρο 423: Αναβολή εκδίκασης λόγω διαμεσολάβησης.