Μάριος Γκότσης, Φοιτητής Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Στις 27 Νοεμβρίου του 2019 στην Κωνσταντινούπολη, υπεγράφη συμφωνία μεταξύ της Τουρκίας και της  Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας (GNA) της Λιβύης, γνωστή ως το Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο Συνεργασίας.  Μεταξύ άλλων, στην συμφωνία οριοθετούνται θαλάσσιες ζώνες μεταξύ των δύο κρατών, σημείο που  προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων και έρχεται στο επίκεντρο, με τον ανταγωνισμό για την εκμετάλλευση των  φυσικών πόρων της Ανατολικής Μεσογείου να κορυφώνεται.  

Α. ΤΟ ΕΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ 

Η συμφωνία μεταξύ των δύο μερών εντάσσεται στη κατηγορία των Μνημονίων Συνεννοήσεως ή Μνημονίων  Κατανοήσεως (Memoranda of Understanding). Στην θεωρία, αποτελεί ένα είδος διεθνών συμφωνιών που αρχικά δεν  είναι νομικά δεσμευτικές, αφού περιέχουν πολιτικές διακηρύξεις των μερών. Ωστόσο, σύμφωνα με το Διεθνές  Δικαστήριο της Χάγης (Somalia v. Kenya, 2017 και άλλα) τα Memoranda of Understanding δύναται να είναι  δεσμευτικά, όταν περιέχουν νομικές και όχι πολιτικές δεσμεύσεις για τις οποίες τα κράτη συναίνεσαν (intention to be bound). Το Τουρκο-Λυβικό Μνημόνιο έχει ως αντικείμενο την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, δηλαδή διαδικασία  καθαρά νομική. Έτσι, αν και η συμφωνία δεν αποτελεί κλασσικό παράδειγμα διεθνούς συνθήκης, θα πρέπει να  θεωρηθεί ως τέτοια (Αρθρο 2 παρ. 1 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών), αφού περιέχει νομική  δέσμευση. Ως αποτέλεσμα είναι αναγκαίος ο έλεγχος της σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο. 

Β. ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΟΛΥΒΙΚΟΥ ΜΝΗΜΟΝΙΟΥ – ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΜΕ UNCLOS 

Στο Μνημόνιο ορίζονται γραμμές οριοθέτησης ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας μεταξύ της Τουρκίας και της Λιβύης, που όμως  δεν λαμβάνουν υπόψη τα ελληνικά νησιά, με χαρακτηριστικά παραδείγματα την Κρήτη και την Ρόδο. Πρόκειται για  έκδηλη παραβίαση της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), την οποία μάλιστα το ένα  συμβαλλόμενο μέρος (η Λιβύη) έχει υπογράψει και επικαλείται, και παράλληλα αποκρυσταλλώνει διεθνώς εθιμικούς  κανόνες, όπως επανειλημμένα έχει στηρίξει με αποφάσεις του το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (Nicaragua v. United States 1986, Libya v. Malta 1985, όπου οι κανόνες της UNCLOS για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας υποστηρίζεται  πως αντανακλούν εθιμικό δίκαιο της θάλασσας, και άλλα). Παραβιάζονται συνεπώς από το Memorandum τα άρθρα  α)121, που προβλέπει τα κυριαρχικά δικαιώματα ενός κράτους να κηρύσσει από τις ακτές των νησιών του ΑΟΖ και  υφαλοκρηπίδα, β)74 και 83, που ωθούν τα κράτη με έναντι ή προσκείμενες ακτές να προβαίνουν σε συμφωνία για την  οριοθέτηση της ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας αντίστοιχα. Συνεπώς από την μία δεν δύναται η συμφωνία να αγνοήσει  την ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα των ελληνικών νησιών και από την άλλη να προβούν τα κράτη αυτά σε οριοθέτηση  θαλασσίων ζωνών δίχως της συμφωνίας με το Ελληνικό κράτος. 

Δ. ΠΡΟΣΘΕΤΟΙ ΛΟΓΟΙ ΑΚΥΡΟΤΗΤΑΣ 

Ανεξαρτήτως της προφανής σύγκρουσης του Μνημονίου με την UNCLOS (που η Τουρκία δεν αναγνωρίζει) και των  εθιμικών κανόνων του διεθνούς δικαίου της θάλασσας (που όλα τα κράτη οφείλουν να ακολουθούν), η συμφωνία,  που όπως είδαμε θα αντιμετωπισθεί ως δεσμευτική διεθνής συνθήκη, παραβιάζει και κανόνες του Δικαίου των  Συνθηκών της Σύμβασης της Βιέννης (που η Λιβύη έχει υπογράψει). Αρχικά το Memorandum παραβιάζει το άρθρο 46  της Σύμβασης, αφού η Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας (GNA) της Λιβύης είχε προφανή έλλειψη εσωτερικής  αρμοδιότητας να εκπροσωπήσει το κράτος της Λιβύης σύμφωνα με το λιβυκό Σύνταγμα, το οποίο  προβλέπει (άρθρο 8 παρ.2) ότι η κύρωση διεθνών συμφωνιών προϋποθέτει έγκριση της Βουλής των  Αντιπροσώπων, που η GNA καταπάτησε. Εκτός αυτού παραβιάζεται εις βάρος της Ελλάδας η θεμελιώδης  αρχή της σχετικότητας των συνθηκών (άρθρο 34 της Συνθήκης), σύμφωνα με την οποία κανένας τρίτος δεν  δεσμεύεται, χωρίς την συγκατάθεση του, σε υποχρεώσεις που γεννιούνται από συνθήκη που δεν είναι  μέρος. Το Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο όμως υποχρεώνει την Ελλάδα σε περιορισμό των κυριαρχικών της  δικαιωμάτων (ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα), αφού αγνοεί την ύπαρξη των ελληνικών νησιών. Όπως η UNCLOS,  έτσι και η Σύμβαση της Βιέννης αποκρυσταλλώνει ,σύμφωνα με αποφάσεις του Διεθνούς Δικαστηρίου της 

Χάγης (Gabcikovo-Nagymaros Project Hungary v. Slovakia 1997, Aegean Sea Continental Shelf Greece v.  Turkey 1978 και άλλα), εθιμικούς κανόνες του διεθνούς δικαίου με τους οποίους όλα τα κράτη οφείλουν να  συμμορφώνονται.  

Ε. Η ΤΟΥΡΚΟΛΥΒΙΚΗ ΑΠΟΨΗ 

Η θέση της Τουρκίας πάντα ήταν πως το Αιγαίο, ως ιδιόμορφη περιοχή λόγω των νησιωτικών συμπλεγμάτων, χρήζει  ξεχωριστής αντιμετώπισης, χωρίς εφαρμογή των διεθνών εθιμικών και συμβατικών κανόνων δικαίου. Η ,σύμφωνη με  το διεθνές δίκαιο, αρχή της αναλογικότητας οφείλει να προστατέψει, κατά την Τουρκική πλευρά, τα συμφέροντα της  χώρας, η οποία λόγω της ιδιομορφίας της περιοχής κινδυνεύει να περιοριστούν τα δικαιώματα της. Παράλληλα, πάγια  είναι η τουρκική θέση πως τα νησιά δεν πρέπει να έχουν ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδα. Ειδικότερα η τελευταία άποψη¹ ανοίγει τον δρόμο προς το Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο. Από την άλλη η Λιβύη, η οποία έχει υπογράψει όλες τις  συνθήκες με τις οποίες συγκρούεται το Memorandum, υποστηρίζει πως δρα σύμφωνα με αυτές! Επρόκειτο για μία  θέση η οποία έχει λογική μόνο αν λάβουμε υπόψη πως το Τουρκικό κράτος είναι ο μεγαλύτερος σύμμαχος και  υποστηριχτής της GNA της Λιβύης, που μάλλον καθοδηγεί στην εξωτερική πολιτική. 

ΣΤ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ – ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ 

Όσον αφορά το διεθνές δίκαιο, το Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο Συνεργασίας πάσχει ως προς την νομιμότητα του.  Συγκρούεται τόσο με το συμβατικό διεθνές δίκαιο (Δίκαιο της Θάλασσας και Δίκαιο των Συνθηκών), όσο και  με το εθιμικό, δηλαδή την μακροχρόνια και ομοιόμορφη διεθνή πρακτική των κρατών που ανταποκρίνεται  

στην πεποίθηση τους πως είναι σύμφωνα με το δίκαιο. Η νομολογία και οι αποφάσεις του Διεθνούς  Δικαστηρίου της Χάγης δεν συμβαδίζουν με τις τουρκικές θέσεις, ενώ η συντριπτική αντιπροσωπεία του  διεθνούς δικαίου (B. Stanicek- European Parliamentary Research Service briefing, Γερμανική υπηρεσία  έρευνας και άλλα) χαρακτηρίζουν το Μνημόνιο παράνομο. Σε επίπεδο κρατικών αντιδράσεων, πάρα πολλά  κράτη είτε έχουν ανοιχτά αμφισβητήσει τη νομιμότητα της συμφωνίας (Ελλάδα, Κύπρος, Αίγυπτος, Γαλλία  και άλλα) είτε έχουν εκφράσει τις αμφιβολίες τους σχετικά με την εγκυρότητα του (ΗΠΑ, Μάλτα, Τυνησία  και άλλα).