Κουτκιά Παρασκεύη: Φοιτήτρια Νομικής ΕΚΠΑ

I. Εισαγωγικό σημείωμα:

Το παρόν άρθρο αποτελεί μία προσπάθεια επεξήγησης των τεχνολογικών και νομικών χαρακτηριστικών του πρόσφατα εμφανιζόμενου στη νομική θεωρία και συναλλακτική πρακτική φαινομένου των έξυπνων συμβολαίων (smart contracts). Τα έξυπνα συμβόλαια επιτρέπουν στους δικαιοπρακτούντες να συνάπτουν συμβάσεις δίχως την ανάγκη δικηγόρου ή συμβολαιογράφου μέσω κρυπτογραφημένου κώδικα σε ένα εικονικό περιβάλλον. Γνωρίζοντας πως η τεχνολογία αποτελεί το μέλλον πρόκειται τα smart contracts να καθιερώσουν μία εντελώς διαφορετική πρακτική στη σύναψη συμβάσεων διαφοροποιώντας τον ρόλο των νομικών ή πρόκειται να οδηγήσουν στην εξάλειψή τους;

II. Εισαγωγή: Απαραίτητη ορολογία για την κατανόηση

Προκειμένου να γίνει πλήρως κατανοητό το παρόν άρθρο και το αντικείμενο το οποίο πραγματεύεται είναι αναγκαία η ανάλυση κάποιων εννοιών που είναι στενά συνδεδεμένες με το θέμα των έξυπνων συμβάσεων και θα χρησιμοποιούνται ως γνωστές στη συνέχεια. Η πιο βασική από αυτές τις έννοιες, η οποία μάλιστα άνοιξε και τον δρόμο στη νέα αυτή θεματική, είναι αυτή του κρυπτονομίσματος¹. Τα κρυπτονομίσματα(cryptocurrences, tokens) είναι ψηφιακά κρυπτογραφημένα μέσα συναλλαγής που δεν αποτελούν νόμιμο χρήμα, καθώς δεν εκδίδονται από κεντρική τράπεζα, αφού παράγονται από αποκεντρωμένες ιδιωτικές πλατφόρμες. Το πρώτο κρυπτονόμισμα είναι το Bitcoin ενώ πλέον έχει δημιουργηθεί πληθώρα νέων κρυπτονομισμάτων με σημαντικότερα από αυτά το Ethereum, το Binance Coin (BNB) και το Solana (SOL²). Κάποιες πλατφόρμες κρυπτονομισμάτων έχουν εξελίξει το σύστημά τους ώστε να μπορούν να υποστηρίξουν τη δημιουργία και την αποθήκευση NFTs³. Πρόκειται για μη εναλλάξιμα κρυπτοπαραστατικά που αποτελούν ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία και αναπαριστούν συνήθως έργα τέχνης ή φιγούρες σε ηλεκτρονικά παιχνίδια. H τεχνολογία αποκεντρωμένων μητρώων (blockchain) είναι είδος τεχνολογίας που αποθηκεύει τα δεδομένα του συστήματος σε κόμβους με χρονολογική σειρά δημιουργώντας μία κρυπτογραφημένη αλυσίδα. Τα δεδομένα αυτά του blockchain αποθηκεύονται μέσω της δράσης των εξορυκτών (minors), των οποίων η λειτουργία βασίζεται στην προμήθεια από τις συναλλαγές των χρηστών (gas fees⁴).

III. Ιστορική αναδρομή και νομοθεσία

Από την αυτοματοποιητική του Ήρωνα του Αλεξανδρινού μέχρι και τα σύγχρονα έξυπνα συμβόλαια ο άνθρωπος πάντοτε αναζητούσε τρόπους να αποφύγει τις περιττές και χρονοβόρες διαδικασίες δημιουργώντας μέσα που θα επέτρεπαν την όσο το δυνατόν μικρότερη ανάμειξή του. Η αφετηρία των έξυπνων συμβάσεων λαμβάνει χώρα στο νου του Αμερικάνου νομικού ουγγρικής καταγωγής Nick Szabo, ο οποίος με άρθρα του που δημοσίευσε το 1994 επεξήγησε δημοσιά την ιδέα της δημιουργίας συμβάσεων που θα συνάπτονταν αυτόματα, χωρίς μεσολαβητές, με τη θέληση των μερών βασιζόμενες σε κώδικα προγραμματισμού⁵. Κατά τον Nick Szabo το πιο απλό και μάλιστα τότε υπαρκτό παράδειγμα έξυπνης σύμβασης είναι οι αυτόματοι πωλητές καθώς ο αγοραστής προστατεύεται από την υπάρχουσα νομοθεσία για την πώληση αλλά ταυτόχρονα η σύμβαση καταρτίζεται αυτόματα από το μηχάνημα, το οποίο χωρίς την ανθρώπινη διεργασία, πέραν αυτή του συμβαλλομένου, ενεργοποιεί την εκτέλεση της σύμβασης. Παράλληλα σε μια τέτοιου είδους σύμβαση δεν απαιτείται εμπιστοσύνη μεταξύ των μερών ούτε έλεγχος των συναλλακτικών ηθών των συμβαλλομένων. Ήδη εκείνη την εποχή είχε αρχίσει η τεχνολογική αναδόμηση των συναλλαγών μέσω της χρήσης τραπεζικών καρτών και POS, με την ανταλλαγή ηλεκτρονικών δεδομένων μεταξύ εταιρειών (EDI) και πολλών ακόμη άλλων πρωτοεμφανιζόμενων τεχνολογικών διαδικασιών.⁶

Η ραγδαία όμως εκτόξευση της χρήσης των έξυπνων συμβάσεων οφείλεται στην δημιουργία του Bitcoin, του πρώτου αποκεντρωμένου  κρυπτονομισματος, το 2009 και στην χρήση της τεχνολογίας αποκεντρωμένων μητρώων (blockchain). Μπορεί το Bitcoin λόγω των διαφόρων περιορισμών που εμφάνιζε να μην υποστήριζε την εκτέλεση σύνθετων και πολύπλοκων διαδικασιών από τα έξυπνα συμβόλαια , όμως χάραξε τον ορίζοντα στον Vitalik Buterin, τον νεαρό προγραμματιστή και  δημιουργό της πλατφόρμας του Ethereum⁷, ώστε να μπορέσει να διευρύνει το πεδίο εκμετάλλευσης των δυνατοτήτων των έξυπνων συμβολαίων⁸. Παρά τα προβλήματα που αντιμετωπίστηκαν και σε αυτή την περίπτωση με την άνοδο των NFTs βρέθηκαν νέες λύσεις ικανές να υποστηρίξουν την τεχνολογία των smart contracts με την μεταβολή του συστήματος εξόρυξης από proof of work(POW) σε proof of stake(POS) και τη μετάβαση του Ethereum σε ‘’Ethereum2.0’’⁹ . Η εξέλιξη που έχει επέλθει με την νέα αυτή τεχνολογική δυνατότητα θεωρείται από πλήθος ανθρώπων όχι απλώς ως μια νέα τεχνολογική προοπτική αλλά ως επανάσταση.

Η εξελίξεις στον τομέα των κρυπτονομισμάτων, των κρυπτοπαραστατικών, του blockchain και των έξυπνων συμβάσεων κέντρισαν το διεθνές ενδιαφέρον και αυτό με τη σειρά του οδήγησε στη δημιουργία ενώσεων και οργανώσεων και στην ψήφιση εθνικής και διεθνούς νομοθεσίας. Το 2018 ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Συνεργασία Τεχνολογίας Blockchain( European Blockchain Partnership) ως ένας τόπος ανοιχτού διαλόγου σχετικά με τις νέες αυτές τεχνολογίες. Το ίδιο έτος το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσε ψήφισμα σχετικά με τις τεχνολογίες κατανεμημένου καθολικού (DLT) και το σύστημα blockchain, ενώ από τότε έχει δημοσιευθεί πλήθος προτάσεων στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο¹⁰. Πολλές χώρες θεωρούν πως η ήδη υπάρχουσα νομοθεσία τους καλύπτει τις έξυπνες συμβάσεις(Γαλλία, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο), ενώ άλλες χώρες έχουν ψηφίσει ειδικές διατάξεις( ΗΠΑ) ή έχουν εντάξει τη νομοθεσία για τις έξυπνες συμβάσεις σε εκείνη του ψηφιακού χρήματος και των ηλεκτρονικών συναλλαγών(Ιταλία, Κύπρος, Ελβετία κλπ.). Στην Ελλάδα με το νόμο 4961/2022 του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης το ζήτημα των έξυπνων συμβάσεων καλύπτεται από ένα πλαίσιο που συνδυάζει διατάξεις σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη, το διαδίκτυο, ψηφιακή διακυβέρνηση κλπ.¹¹

IV. Τεχνικά χαρακτηριστικά των smart contracts

Το πλαίσιο λειτουργίας και εκτέλεσης των έξυπνων συμβολαίων

Τα smart contracts μπορούν να λειτουργήσουν μόνο σε ένα υπολογιστικό περιβάλλον τέτοιο ώστε να υποστηρίζει την ανταλλαγή κρυπτονομισμάτων και γενικότερα την κατασκευή κρυπτοστοιχείων. Στη σύγχρονη πραγματικότητα έχει δημιουργηθεί τεράστιος αριθμός τέτοιων πλατφορμών που να μπορούν να υποστηρίξουν τα smart contracts και η κάθε μία παρέχει διαφορετική ποικιλία στη δυνατότητα σύναψης έξυπνων συμβολαίων ανάλογα με τις ανάγκες των συναλλασσόμενων. Το Ethereum κατέχει την πρωτιά στον τομέα των εμπορικών συναλλαγών και γι’ αυτόν τον λόγο θα αναλυθούν εκτενώς οι λειτουργίες των έξυπνων συμβολαίων αυτής της πλατφόρμας¹².

Ένα έξυπνο συμβόλαιο στο Ethereum εκτελείται μέσω της χρήσης της Εικονικής Μηχανής (Ethereum Virtual Machine), η οποία αποτελεί ένα αποκεντρωμένο υπολογιστικό σύστημα που συνδέεται με όλους τους υπόλοιπους υπολογιστές των χρηστών της πλατφόρμας και δέχεται τις δημόσιες και επεξεργασμένες πληροφορίες από τις συναλλαγές τους ώστε μέσω τις ταυτοποίησης αυτών των πληροφοριών από όλους τους υπολογιστές να εξασφαλίζεται η εγκυρότητα τους πριν την αποθήκευσή τους στο blockchain. Πιο συγκεκριμένα η Εικονική Μηχανή διαθέτει δύο είδη λογαριασμών. Το πρώτο είδος είναι ο λογαριασμός του συμβολαίου(Contract Account) που αποτελεί το μοναδικό ταυτοποιητικό αναγνωριστικό της ύπαρξης του έξυπνου συμβολαίου. Ελέγχεται από τον κρυπτογραφημένο κώδικα του συμβολαίου και όχι από άνθρωπο, καθώς δουλειά του χρήστη αποτελεί μόνο η ενεργοποίηση του συμβολαίου και εκείνο διενεργεί στη συνέχεια αυτόματα τις διαδικασίες. Το δεύτερο είδος λογαριασμού είναι ο εξωτερικός λογαριασμός του χρήστη (Externally Owned Account) που δημιουργείται δωρεάν από τον κάθε χρήστη ο οποίος έχει τον πλήρη έλεγχο στο λογαριασμό του με τη χρήση του ιδιωτικού κλειδιού. Μεταξύ ιδιωτικών λογαριασμών μπορεί να γίνει μεταφορά μόνο κρυπτονομισμάτων  αλλά μόνο ένας ιδιωτικός λογαριασμός μπορεί να ενεργοποιήσει τον λογαριασμό του συμβολαίου ώστε ο κώδικας να πραγματοποιήσει περαιτέρω ενέργειες¹³. Επομένως η διαδικασία έχει ως εξής: ένας χρήστης ενεργοποιεί μέσω του EOA το CA και ο κώδικας ενεργοποιεί τη συναλλαγή, η οποία περιέχει όλες τις απαραίτητες κωδικοποιημένες πληροφορίες(address,signature,value,state,variables,gas fees).Στη συνέχεια, το έξυπνο συμβόλαιο εκτελεί την ενέργεια που προβλέπεται από τον κώδικά του να εκτελέσει. Οι ενέργειες αυτές σαφώς δεν είναι ιδιαίτερα σύνθετες αλλά αντιθέτως ο κώδικας διαθέτει ευελιξία προκειμένου να μπορεί να προσαρμοστεί στο περιεχόμενο της συναλλαγής, καθώς άλλωστε ο λογαριασμός του έξυπνου συμβολαίου είναι διαθέσιμος σε όλους τους χρήστες της πλατφόρμας. Στο σημείο αυτό είναι απαραίτητο να τονιστεί πως ένα smart contract μπορεί να επικοινωνήσει με ένα άλλο προκειμένου να εκτελέσει την ενέργεια που καλείται να εκπληρώσει. Αφού γίνει η επαλήθευση της συναλλαγής από το σύστημα τότε αυτή αποθηκεύεται στο blockchain και οι minors δέχονται τα τέλη συναλλαγής (gas fees). Από αυτό το σημείο και μετά η συναλλαγή παραμένει για πάντα καταχωρημένη στο σύστημα και είναι δημοσίως ορατή.

V. Τα στάδια κατάρτισης ενός έξυπνου συμβολαίου

Για τη σύναψη μίας έξυπνης σύμβασης πρέπει να ακολουθήσουν τα συμβαλλόμενα μέρη μια διαδικασία η οποία να είναι συμβατή  με τις τεχνολογικές συνθήκες χωρίς να έχει καμία απολύτως σημασία το συναλλακτικό ήθος ή η ταυτότητα των μερών, καθώς αυτός αποτελεί μάλιστα και ένας από τους βασικότερους λόγους αξιοποίησης των smart contracts. Επιπροσθέτως, η διαδικασία αυτή αποκλείει την ανάγκη διαμεσολάβησης τρίτων, όπως τραπεζών ή δικηγόρων, για την εκπόνηση των εγγράφων και προσφέρει τη δυνατότητα της peer to peer συναλλαγής των ενδιαφερομένων.

Το πρώτο στάδιο είναι το προσυμβατικό¹⁴. Ουσιαστικά πρόκειται για μια λεπτομερή αλλά προφορική συμφωνία των μερών σχετικά με κάθε νομικό όρο του συμβολαίου. Εν συνεχεία, τα συμβαλλόμενα μέρη επιλέγουν από κοινού έναν προγραμματιστή της αρεσκείας τους για να μεταφέρει τους όρους του συμβολαίου σε μορφή κρυπτογραφημένου κώδικα. Ο ρόλος του προγραμματιστή δεν είναι μεσολαβητικός, καθώς λειτουργεί καθαρά σαν εργαλείο- όργανο των πελατών του ακολουθώντας τις δικές τους εντολές. Ακόμα και αν σε αυτό το στάδιο είναι απαραίτητη η καθοδήγηση ενός νομικού συμβούλου και πάλι εκλείπει το στοιχείο της διαμεσολάβησης με τον τρόπο που ασκείται στην παραδοσιακή πρακτική. Μετά τον προγραμματισμό του κώδικα πρέπει να λάβει χώρα ο έλεγχός του από ένα ειδικό ανεξάρτητο ελεγκτή (smart contract auditor) για την αποφυγή τυχόν λαθών στο κείμενο του κώδικα. Έπειτα, καθορίζονται τα gas fees σε Ethereum ή Wei (μικρότερο κλάσμα του Ethereum) και με αυτόν τον τρόπο το σύστημα χρησιμοποιώντας τους εξορύκτες αποκλείει την ανάγκη διαμεσολαβητή¹⁵. Αφού πραγματοποιηθεί και το στάδιο της αποτύπωσης της σύμβασης στο δίκτυο του Ethereum, τότε πια το έξυπνο συμβόλαιο λειτουργεί ως εγγύηση κρατώντας τα ψηφιακά νομίσματα μέχρι να πληρωθούν όλοι οι όροι της σύμβασης. Τέλος, όταν ενεργοποιηθεί η σύμβαση και ολοκληρωθεί γίνεται η επικύρωσή της από τους minors και αποθηκεύεται στο blockchain.

VI. Τα smart contracts από νομική σκοπιά

Τα είδη των νομικά έξυπνων συμβάσεων

Αναλόγως τον στόχο που επιδιώκεται από τη χρήση της έξυπνης σύμβασης από τον χρήστη της( βαθμός αυτοματοποίησης, διαλειτουργικότητα) η πλατφόρμα του Ethereum προσφέρει τρία είδη νομικών συμβάσεων με τη χρήση κώδικα.  Η πρώτη περίπτωση είναι η νομική σύμβαση με εξωτερικό κώδικα¹⁶. Πρόκειται για μία κανονική σύμβαση σε φυσική νομική γλώσσα και ο κώδικας του έξυπνου συμβολαίου έχει μόνο δευτερεύοντα ρόλο στη σύναψη, καθαρά τον ρόλο της εκτέλεσης. Το δεύτερο είδος νομικής έξυπνης σύμβασης αποτελεί η υβριδική νομική σύμβαση με εσωτερικό κώδικα. Σε αντίθεση με την προηγούμενη περίπτωση που ο κώδικας είναι εξωτερικός, στη δεύτερη αυτή κατηγορία οι όροι της σύμβασης συνάπτονται τόσο σε νομική γλώσσα όσο και σε κρυπτογραφημένο κώδικα. Πρόκειται, επομένως, για μία μεικτή σύμβαση που και τα δύο μέρη της δεσμεύουν τους αντισυμβαλλομένους. Η τελευταία κατηγορία είναι ο νομοκώδικας δίχως τη χρήση συμβατικού κειμένου και όπως είναι λογικό δεν γίνεται να καταρτιστούν συμβάσεις με πιο σύνθετο περιεχόμενο παρά μόνο απλές μεταφορές κρυπτονομισμάτων και γενικότερα συμβάσεις με περιεχόμενο απλές υποκειμενικές σχέσεις ιδιωτικού δικαίου.

VII. Πώς τα s.c εντάσσονται στο ελληνικό δίκαιο μέσω της νομοθεσίας και των γενικών αρχών των συμβάσεων με τη χρήση κώδικα.

Το ελληνικό δίκαιο αποδέχεται τις νέες και πρωτοποριακές αυτές εξελίξεις στον τομέα των συμβάσεων με τον νόμο 4961/2022, στου οποίου τα άρθρα 31 και 49 έως 51 ρυθμίζονται τα έξυπνα συμβόλαια και γίνονται μάλιστα παραπομπές σε διατάξεις του Αστικού Κώδικα και του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας¹⁷.

Γενικότερα γίνεται αντιληπτό ότι ο Έλληνας νομοθέτης αντιμετωπίζει τα smart contracts, ως έναν βαθμό, ως συμβάσεις όταν αυτά καλύπτουν τις απαραίτητες προϋποθέσεις. Η αντιμετώπιση αυτή οφείλεται στις γενικές αρχές του δικαίου, δηλαδή στην αρχή του ατύπου των δικαιοπραξιών(ΑΚ 158), και του ενοχικού δικαίου, ήτοι τη συμβατική ελευθερία (ΑΚ 361), που αποτελούν εκδήλωση της συνταγματικά κατοχυρωμένης ιδιωτικής αυτονομίας και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας¹⁸. Εφόσον, επομένως, ο νόμος δεν προβλέπει την ανάγκη τήρησης συγκεκριμένου συστατικού τύπου οι συναλλασσόμενοι έχουν κάθε δικαίωμα να καταρτίσουν μία σύμβαση αλλά και το περιεχόμενό της μέσω των τεχνολογικών διαδικασιών που αναφέρθηκαν παραπάνω. Ήδη, άλλωστε, εφαρμόζονται μαζικά στην καθημερινότητα ηλεκτρονικές συναλλαγές, αγορές, τραπεζικές μεταφορές, που εκτελούνται αυτομάτως από υπολογιστικά συστήματα χωρίς την ανάγκη ανθρώπινης παρέμβασης απλώς σε ένα διαφορετικό εικονικό περιβάλλον.

Πράγματι, επομένως, η εκτέλεση έξυπνων συμβολαίων στο περιβάλλον της Εικονικής Μηχανής του Ethereum είναι τεχνικά άρτια και βρίσκει πλέον νομικό έρεισμα. Παρόλα αυτά για τη νόμιμη κατάρτιση μίας σύμβασης είναι απαραίτητο να πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις που ορίζονται από τον νόμο. Όσον αφορά, δηλαδή, την πρόταση σύναψης θα πρέπει να καλύπτεται τόσο το δηλωτικό όσο και το βουλητικό στοιχείο¹⁹. Στην προκειμένη περίπτωση αυτό συμβαίνει, καθώς αυτός που καθιστά δημοσίως προσιτή μία συναλλαγή μέσω ενός έξυπνου συμβολαίου προβαίνει σε μία σειρά υλικών πράξεων που αποτελούν εξωτερίκευση της δικαιοπρακτικής βουλήσεώς του²⁰. Αντίστοιχα ο δέκτης της δήλωσης αυτής καλύπτει το βουλητικό στοιχείο μέσω της σύμπτωσης των βουλήσεων των μερών.

Εν συνεχεία, πρέπει να είναι δυνατή η εξέταση της δικαιοπρακτικής ικανότητας των αντισυμβαλλομένων, διότι δίχως αυτή η σύμβαση καθίσταται άκυρη. Σε αυτό το στάδιο είναι ιδιαίτερα περίπλοκο, διότι στο αποκεντρωμένο αυτό σύστημα οι χρήστες κινούνται ανώνυμα με τη χρήση ψευδωνυμίας καθιστώντας την ταυτοποίηση δυσχερέστατη. Συνεπώς το σύστημα ευνοεί τόσο την κατάρτιση πιθανώς άκυρων συμβάσεων αλλά προκαλεί και μία γεμάτη προκλήσεις έρευνα ταυτοποίησης των φυσικών προσώπων. Σε περίπτωση μάλιστα διασυνοριακών υποθέσεων η ύπαρξη διαφορετικής νομοθεσίας καθιστά ακόμη πιο δυσεπίλυτο το πρόβλημα.

Τέλος, η δικαιοπραξία δεν πρέπει να αντιτίθεται στα χρηστά ήθη και στην καλή πίστη, γεγονός που αποτελεί βασικότατη νομική προϋπόθεση που συχνά μπορεί μέσω αυτού του συστήματος να παραλειφθεί, αφού από τη στιγμή ενεργοποίησης του κώδικα δεν είναι εφικτή η επαναφορά στην προ της ενεργοποίησης κατάσταση. Αντίστοιχο ζήτημα τίθεται και σε περίπτωση ακυρώσιμης δικαιοπραξίας.

VIII. Τα προβλήματα που πρόκειται να αντιμετωπίσουν τα νομικά επαγγέλματα 

Το πεδίο μέσα στο οποίο εμφανίζεται η χρήση των έξυπνων συμβολαίων είναι αχανές, πρόσφατα υφιστάμενο και ταυτόχρονα εξελισσόμενο με ταχύτητες ραγδαίες προς κατευθύνσεις άγνωστες. Επομένως, δεν είναι ξεκάθαρο το αποτύπωμα των πρωτοποριακών αυτών τεχνολογικών συστημάτων στα νομικά επαγγέλματα στο παρόν χρονικό σημείο, ενώ ακριβής πρόβλεψη δεν μπορεί να διατυπωθεί για το μέλλον. Παρόλα αυτά, από την παραπάνω ανάλυση προκύπτουν κάποια ζητήματα που ήδη έχουν αρχίσει να απασχολούν ως έναν βαθμό τον νομικό κόσμο και στο μέλλον πρόκειται να τον απασχολήσουν περισσότερο.

Αρχικά η ανησυχία ότι η νέα τεχνολογία και ειδικά αυτή των έξυπνων συμβολαίων μπορεί στο μέλλον να αντικαταστήσει ολοκληρωτικά τους δικηγόρους, τους συμβολαιογράφους ή τους δικαστές είναι μεν ρεαλιστική όμως  στην τωρινή πραγματικότητα με τον τρόπο που είναι διαμορφωμένο το δικαϊκό σύστημα παγκοσμίως κάτι τέτοιο θα μπορούσε να καταστεί εφικτό μόνο σε βάθος χρόνου και σε περιορισμένο εύρος συμβάσεων. Ακόμα και αν στόχος των δημιουργών και των κατασκευαστών των smart contracts ήταν η απόλυτη ελευθερία στις συναλλαγές και η εκτόπιση των διαμεσολαβητών, κάτι που στην πράξη όπως αναφέρθηκε υλοποιείται αλλά όχι σε σύνθετες περιπτώσεις ουσιαστικού δικαίου, αυτό δε θα μπορούσε να  καταστήσει τους επαγγελματίες του δικαίου περιττούς, αφού το εύρος της επιστήμης διεισδύει σε κάθε τομέα της κοινωνίας. Ειδικότερες περιπτώσεις που εμφανίζεται χρήση των smart contracts  είναι αγοραπωλησίες κινητών κυρίως εντός του διαδικτυακού χώρου αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις μεταβιβάσεων κινητών πραγμάτων στον φυσικό κόσμο²¹.Ειδικότερα για το επάγγελμα των δικαστών τίθεται ζήτημα αρμοδιότητας, καθώς πρόκειται για ένα διεθνές δίκτυο ενώ η ανωνυμία που επικρατεί προκαλεί περαιτέρω ζητήματα.

Εν συνεχεία, τα smart contracts ως εργαλεία σύναψης συμβάσεων μπορούν να επιφέρουν αλλαγές  στο πεδίο γνώσεων για τους νομικούς. Γιατί καθίσταται, άλλωστε, προφανές πως ακόμα και απλώς η κατανόηση του κώδικα ανήκει σε έναν ολοκληρωτικά άγνωστο για τον απλό νομικό επιστημονικό κλάδο. Επομένως, σε περιπτώσεις που η σύμβαση δεν καταρτίζεται με βάση τους κανόνες και τις αρχές του δικαίου ή κάτι εξελιχθεί διαφορετικά από τον προσδοκώμενο τρόπο ο δικηγόρος ή ο δικαστής έρχεται αντιμέτωπος με το πρόβλημα της κατανόησης και της ερμηνείας της σύμβασης και της πιθανούς ανάγκης επεξήγησης από προγραμματιστές που αντίστοιχα εκείνοι δεν είναι γνώστες των κανόνων του δικαίου. Άλλωστε, η ίδια η μορφή του κώδικα δεν αποτελεί το γράμμα του νόμου έτσι ώστε να μπορεί να ερμηνευτεί με βάση τους παραδοσιακούς τρόπους, ήτοι τη γραμματική, τελολογική και συστηματική ερμηνεία. Συνεπώς, ακόμα και έπειτα από καλή συνεργασία νομικού και προγραμματιστή για την κατάρτιση ειδικότερων συμβάσεων, καθίσταται η ένωση των δύο επιστημονικών κλάδων με τρόπο πρακτικό και μαζικό ιδιαίτερα δυσχερής.

IX. Συμπερασματικές απολήξεις

Με την παρούσα ανάλυση γίνεται πλέον εμφανές πως τα έξυπνα συμβόλαια λόγω της ευελιξίας τους και της τεχνολογικής τους υποδομής θα συνεχίσουν να απασχολούν τη δικαιοσύνη όλο και πιο έντονα. Μπορεί ακόμη να βρίσκονται σε ένα πρώιμο στάδιο όμως οι δυνατότητες που παρέχει η όλο και πιο ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη δείχνουν πως υπάρχει κάθε προοπτική τα smart contracts να καταργήσουν στο πέρας του χρόνου τους παραδοσιακούς μηχανισμούς αποτελώντας το μέλλον των συμβάσεων.

Η ύπαρξη ενός αποκεντρωμένου, αυτοματοποιημένου και άμεσου μεταξύ συμβαλλομένων εικονικού περιβάλλοντος δημιουργεί την προσδοκία ενός ολοκληρωτικά νέου συστήματος συναλλαγών. Η απαλλαγή από τη γραφειοκρατία καθιστά τις ταχύτητες λειτουργίας των τομέων εφαρμογής των έξυπνων συμβάσεων πρωτοφανείς, η δημοσιότητα κάθε συναλλαγής οδηγεί σε μεγαλύτερη διαφάνεια και η αμεσότητα του συστήματος peer to peer προσφέρει μεγαλύτερη οικονομική ελευθερία. Παράλληλα όλα αυτά είναι εφικτά σε ένα πλαίσιο τεχνολογικής ασφάλειας και φερεγγυότητας. Ανησυχίες παρόλα αυτά προβάλλονται για τον τεράστιο βαθμό της τεχνολογικής εξάρτησης, τον κίνδυνο καταστροφής από επιθέσεις hackers και τον τεχνολογικό αναλφαβητισμό.

Ανεξαρτήτως, όμως, των κινδύνων αλλά και της προοπτικής που παρουσιάζουν τα έξυπνα συμβόλαια δεν παύουν να αποτελούν απλώς κώδικες, δηλαδή δεν εμφανίζουν τα παραδοσιακά στοιχεία των εγγράφων και συμβάσεων και παρά τη προσπάθεια ένταξής τους στο δίκαιο δεν εντάσσονται πλήρως στις αρχές που απαιτεί να πληρούνται το υπάρχον δίκαιο δίχως περαιτέρω άσκηση νομικού ελέγχου με περισσότερα τεχνολογικά μέσα. Επομένως η αδυναμία της τεχνολογίας να ενταχθεί πλήρως στη μορφή του υπάρχοντος δικαίου ίσως κάποια στιγμή στο μακρινό μέλλον να οδηγήσει στην προσαρμογή του δικαίου στην τεχνολογία.

1. Βάια Παπαθανασίου, Μη εναλλάξιµα κρυπτοπαραστατικά—Non-Fungible Tokens, Νοµικά ζητήµατα και προτάσεις( Νοµική Βιβλιοθήκη 2022) 10-11 ↩︎
2.  CoinMarketCap, <https://coinmarketcap.com/el/coins/>  ↩︎
3. Παπαθανασίου (σημ 1) 7-13 ↩︎
4.  Λεωνίδας Ι. Κανέλλος, Smart Contracts Νομικές προκλήσεις και επιχειρηματικές προοπτικές (Νομική Βιβλιοθήκη 2022) 7-12 ↩︎
5. Nick Szabο, Smart Contracts, 1994 <https://www.fon.hum.uva.nl/rob/Courses/InformationInSpeech/CDROM/Literature/LOTwinterschool2006/szabo.best.vwh.net/smart.contracts.html> 
   ↩︎
6. Κανέλλος ( σημ 4) ↩︎
7. Ethereym Foundation, Our Story, <https://ethereum.foundation/ourstory>  ↩︎
8.  Vitalik Buterin, Ethereum Whitepaper, <https://ethereum.org/content/whitepaper/whitepaper-pdf/Ethereum_Whitepaper_-_Buterin_2014.pdf&gt; ↩︎
9.  Κλεάνθης Σαρδέλλης, NFTs ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ,( μεταπτυχιακή εργασία 2022-2023), 13-16 ↩︎
10.  Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 3^ης Οκτωβρίου 2018 σχετικά με τις τεχνολογίες κατανεμημένου καθολικού και το σύστημα blockchain: οικοδόμηση εμπιστοσύνης με αποδιαμεσολάβηση , <https://op.europa.eu/el/publication-detail/-/publication/d94752df-35ee-11ea-ba6e-01aa75ed71a1>  ↩︎
11.  Κανέλλος ( σημ 4) 2-5 ↩︎
12. Market Research Feauture, Smart Contracts Overview,< https://www.marketresearchfuture.com/reports/smart-contracts-market-4588> ↩︎
13.  Κανέλλος ( σημ 4) 55-61 ↩︎
14.  Κανέλλος (σημ 4), 54-55 ↩︎
15. Binance Academy, Wei, <https://academy.binance.com/en/glossary/wei>τελευταία προσπέλαση 3 Μαΐου 2025 ↩︎
16. Κανέλλος (σημ 4), 123-128 ↩︎
17.  Ν 4961/2022 ΦΕΚ Α 146 – 27.07.2022 Αναδυόμενες τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, ενίσχυση της ψηφιακής διακυβέρνησης και άλλες διατάξεις  ↩︎
18.  Απόστολος Σ. Γεωργιάδης, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου(5^η έκ, Π.Ν. Σάκουλας) 376 ↩︎
19.  Κανέλλος( σημ 4),143-154 ↩︎
20. Γεωργιάδης( σημ 18),364-366 ↩︎
21. Debut Infotech Results not Promises, The Role of Smart Contracts in Real Estate Tokenization and Asset Management<https://www.debutinfotech.com/blog/smart-contracts-in-real-estate-tokenization>  ↩︎