Γεράσιμος Έξαρχος, Φοιτητής Νομικής, Sorbonne Paris XIII

(Προσφυγή αριθ. 46737/20, Απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2025)

Η παρούσα απόφαση εκδόθηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Γ’ Τμήμα) κατόπιν προσφυγής Έλληνα υπηκόου κατά της Ελληνικής Δημοκρατίας. Το αντικείμενο της διαφοράς έγκειται στην παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 2 της ΕΣΔΑ και ειδικότερα στην εξέταση των ορίων του τεκμηρίου αθωότητας, της κατανομής του βάρους απόδειξης στην ποινική δίκη και της υποχρέωσης για επαρκή αιτιολογία των δικαστικών αποφάσεων.

Συγκεκριμένα, τον Νοέμβριο του 2011, σε τυχαίο τροχονομικό έλεγχο, ανευρέθησαν στο όχημα του προσφεύγοντος κοσμήματα και λίθοι. Ο ίδιος ισχυρίστηκε ότι αποτελούσαν περιουσία της συζύγου του, φυλασσόμενα εκεί για λόγους ασφαλείας. Παρά την έλλειψη αναφοράς σε συγκεκριμένη κλοπή ή αξίωση τρίτου επί των αντικειμένων, ασκήθηκε ποινική δίωξη για αποδοχή προϊόντων εγκλήματος.

Το Μονομελές Πλημμελειοδικείο Αθηνών (2018) καταδίκασε τον προσφεύγοντα. Το Εφετείο Αθηνών (απόφαση 3339/2018) επικύρωσε την καταδίκη, δεχόμενο ότι ο κατηγορούμενος είχε λάβει γνώση για την παράνομη προέλευση των αντικειμένων, συνάγοντας τούτο από το γεγονός της φύλαξής τους στο όχημα και την αποτυχία του να αποδείξει την κυριότητα της συζύγου του. Ο Άρειος Πάγος (απόφαση 1055/2019) απέρριψε την αίτηση αναίρεσης, κρίνοντας ότι η αιτιολογία ήταν πλήρης και σαφής.

Το κρίσιμο επίδικο νομικό ερώτημα που τέθηκε ενώπιον του ΕΔΔΑ ήταν εάν η καταδίκη που βασίζεται σε εικασίες ως προς την προέλευση των πραγμάτων και στην αδυναμία του κατηγορουμένου να αποδείξει την αθωότητά του, συνιστά ανεπίτρεπτη αντιστροφή του βάρους απόδειξης και παραβίαση της αρχής της δίκαιης δίκης.

Το ΕΔΔΑ στο διατακτικό, διαπιστώνοντας ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 2 της ΕΣΔΑ, έκρινε ότι τα εθνικά δικαστήρια μετέθεσαν το βάρος απόδειξης στον κατηγορούμενο και δεν αιτιολόγησαν επαρκώς την απόφασή τους.

Ι. Η ΠΑΡΑΒΙΑΣΗ ΤΟΥ ΤΕΚΜΗΡΙΟΥ ΑΘΩΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ Η ΔΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΤΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΑΠΟΔΕΙΞΗΣ

Στο πρώτο μέρος εξετάζεται η κανονιστική εμβέλεια του τεκμηρίου αθωότητας (Α) και η εσφαλμένη εφαρμογή του από την εθνική δικαιοδοσία μέσω της αντιστροφής του αποδεικτικού βάρους (Β).

Α. Το τεκμήριο αθωότητας και η αρχή «In Dubio Pro Reo»

Το τεκμήριο αθωότητας (άρθρο 6 § 2 ΕΣΔΑ, άρθρο 71 ΚΠΔ) συνιστά θεσμικό εχέγγυο της προσωπικής ελευθερίας. Επιβάλλει όπως κάθε αμφιβολία λειτουργεί υπέρ του κατηγορουμένου (in dubio pro reo). Συνεπάγεται δε, δικονομικώς, ότι το βάρος της απόδειξης της ενοχής (onus probandi) φέρει αποκλειστικώς και ακεραίως η κατηγορούσα αρχή. Όπως επισημαίνει το Δικαστήριο: [the burden of proof is on the prosecution, and any doubt should benefit the accused]. Η προαναφερθείσα αρχή δεν επιτρέπει στον δικαστή να εκκινεί από την παραδοχή της ενοχής, ούτε να αξιώνει από τον κατηγορούμενο να αποδείξει την αθωότητά του, παρά μόνο να αντικρούσει στοιχεία που συνιστούν ήδη ισχυρή ένδειξη ενοχής (prima facie case).

Β. Η αυθαίρετη αντιστροφή του βάρους απόδειξης

Στην υπό κρίση υπόθεση, τα εθνικά δικαστήρια υπέπεσαν σε μεθοδολογικό σφάλμα, οδηγούμενα σε μία αντιστροφή του βάρους απόδειξης για τον κατηγορούμενο όπως αναγράφει στη παράγραφο 15 το ΕΔΔΑ [shifted the burden of proof from the prosecution to the applicant]. Αντί η εισαγγελική αρχή να αποδείξει την τέλεση του βασικού εγκλήματος (της κλοπής) και τον δόλο του αποδέκτη, τα δικαστήρια στήριξαν την καταδίκη στην αδυναμία του κατηγορουμένου να αποδείξει την κυριότητα των αντικειμένων. Το ΕΔΔΑ ρητά αναφέρει: [The domestic courts in essence shifted the burden of proof from the prosecution to the applicant, in violation of the principles relating to the presumption of innocence].

Η δικανική κρίση εμφιλοχωρεί στην έλλειψη απόδειξης αθωότητας και όχι στην ύπαρξη απόδειξης ενοχής. Η διαπίστωση ότι [the material submitted before the domestic courts contained no reference to any theft] καταδεικνύει ότι η καταδίκη εδράστηκε σε εικασίες και όχι σε πραγματικά περιστατικά, μετατρέποντας την ποινική δίκη σε διαδικασία όπου ο κατηγορούμενος καλείται να άρει ένα τεκμήριο ενοχής που ουδέποτε αποδείχθηκε νομικά.

ΙΙ. Η ΕΛΛΕΙΨΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΜΠΕΡΙΣΤΑΤΩΜΕΝΗΣ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑΣ ΩΣ ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΔΟΣΙΑΣ

Επί του παρόντος, αναλύεται η έννοια της ηθικής απόδειξης εξ’ αντιδιαστολής με την αυθαιρεσία (Α) και η υποχρέωση αιτιολογίας ως συστατικό στοιχείο του Κράτους Δικαίου (Β).

Α. Η αρχή της ηθικής απόδειξης έναντι της ενδόμυχης αυθαιρεσίας

Κατά το ελληνικό δίκαιο (άρθρο 177 ΚΠΔ), υφίσταται η αρχή της ηθικής απόδειξης, η οποία επιτρέπει στον δικαστή την ελεύθερη εκτίμηση των αποδεικτικών μέσων. Παρά ταύτα, η ελευθερία αυτή δεν είναι απεριόριστη ούτε ανέλεγκτη. Δεν συνεπάγεται ουδόλως εκτίμηση «κατά το δοκούν», τουναντίον ορθή κρίση που υπακούει στους κανόνες της λογικής και στα διδάγματα της κοινής πείρας. Οι «ενδόμυχες πεποιθήσεις» του δικαστή, όταν δεν εξωτερικεύονται μέσω ενός λογικού, μεταδόσιμου και ελέγξιμου συλλογισμού, συνιστούν αυθαιρεσία.

Εν προκειμένω, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι [it cannot be said that the domestic courts’ judgments were adequately reasoned]. Η απουσία αναφοράς σε συγκεκριμένα περιστατικά που να θεμελιώνουν τη γνώση του δράστη για την παράνομη προέλευση [nor were there any concrete indications that he knew of their allegedly illegal origin] καθιστά την απόφαση προδήλως αναιτιολόγητη. Η δικανική πεποίθηση καθίσταται αδήριτη υποχρέωση να είναι προϊόν λογικής επεξεργασίας αποδείξεων και όχι υποκειμενικής διαίσθησης.

Β. Η αιτιολογία ως πράξη δημοκρατικής λογοδοσίας και η ισορροπία της ποινής.

Η υποχρέωση για «ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία» (άρθρο 93 § 3 Συντάγματος, άρθρο 139 ΚΠΔ) δεν συνιστά  τυπική προϋπόθεση, a contrario, αποτελεί  ουσιαστική πράξη λογοδοσίας της δικαστικής εξουσίας προς το κοινωνικό σύνολο, στο όνομα του οποίου απονέμεται η δικαιοσύνη. Μια απόφαση άνευ επαρκούς   αιτιολογίας είναι στερούμενη νομιμοποίησης.

Επιπροσθέτως, η υπόθεση αναδεικνύει τον κίνδυνο της άκριτης αυστηρότητας. Στη σύγχρονη νομική θεωρία, ούτε ο υπερβολικά αυστηρός δικαστής, του οποίου η αυστηρότητα, ενδεχομένως υποκρύπτει ερμηνευτική αδυναμία ενδελεχούς υπαγωγής, ούτε ο αρκούντως επιεικής είναι αποδεκτοί, καθόσον αμφότεροι οδηγούν σε μία μονόπλευρη και συνεπεία τούτου άδικη κρίση. 

Εν κατακλείδι, η απόφαση Karakasidis v. Greece δεν περιορίζεται στην ατομική δικαίωση του προσφεύγοντος, αλλά χαράσσει μία νέα ερμηνευτική ατραπό για την εγχώρια ποινική διαδικασία. Διανοίγει τον δίαυλο για την οριστική εγκατάλειψη πρακτικών που υποκαθιστούν την αποδεικτική ανεπάρκεια της κατηγορίας με λογικά άλματα και εικασίες, θέτοντας φραγμό στην ευκολία της «αυτομάτου» συναγωγής ενοχής από την κατοχή και μόνο ύποπτων αντικειμένων.

Η κρίση αυτή του ΕΔΔΑ λειτουργεί ως κανονιστικός νομολογιακός «σταθμός» που οριοθετεί εκ νέου το πεδίο της ηθικής απόδειξης, καθιστώντας εύληπτο ότι η ελεύθερη εκτίμηση των αποδείξεων δεν δύναται να λειτουργεί έωλα περί της έλλειψης ειδικής και εμπεριστατωμένης αιτιολογίας. 

Υπό το πρίσμα τούτο, η απόφαση υπ αριθ. 46737/20, της 16ης Δεκεμβρίου 2025, θεμελιώνει μια εναργέστερη απαίτηση δικαστικής λογοδοσίας, υποχρεώνοντας τον εθνικό δικαστή να εγκαταλείψει την ασφάλεια των στερεότυπων διατυπώσεων και να εισέλθει στην ουσία της αποδεικτικής διαδικασίας, σεβόμενος απαρεγκλίτως  το βάρος απόδειξης, διότι τούτο συνιστά την πεμπτουσία του νομικού μας πολιτισμού.  

Βιβλιογραφία

Karakasidis κατά Ελλάδας (Application no. 46737/20) του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ( δημοσιεύτηκε στη βάση δεδομένων HUDOC https://hudoc.echr.coe.int/?i=001-247551&utm_source=chatgpt.com#%7B%22itemid%22:%5B%22001-247551%22%5D%7D