Γεράσιμος Έξαρχος, Φοιτητής Νομικής (Sorbonne Paris XIII)

Η πρόσφατη δημόσια παρέμβαση προβεβλημένων προσώπων ανέδειξε εκ νέου το ζήτημα της στάθμισης των συγκρουόμενων εννόμων αγαθών στην περίπτωση της τεχνητής διακοπής της κύησης.  Η διατυπωθείσα θέση περί αδυναμίας αξιολογικής ιεράρχησης και η πρόταση υπαγωγής του ζητήματος σε διαδικασίες «δημόσιας διαβούλευσης», καίτοι ερείδεται σε προσωπικούς ηθικούς προβληματισμούς, κρίνεται ως νομικά έωλη και συνταγματικά αβάσιμη. Το παρόν άρθρο, επιχειρεί τη νομική αποδόμηση της λογικής που εξαρτά την άσκηση θεμελιωδών δικαιωμάτων από πλειοψηφικές διαδικασίες, ενώ παράλληλα αναλύει το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο (de lege lata), το οποίο έχει a priori επιλύσει τη φερόμενη σύγκρουση, προκρίνοντας την αρχή της γυναικείας αυτοδιάθεσης.

I. Η νομική φύση του εμβρύου και η ιεράρχηση των δικαιωμάτων

Η νομική επιστήμη και η νομολογία έχουν απαντήσει εναργώς στο τεθέν δίλημμα. Στην ελληνική έννομη τάξη, το έμβρυο αποτελεί προστατευόμενο έννομο αγαθό (nasciturus), δεν συνιστά όμως φορέα πλήρους νομικής προσωπικότητας, ιδιότητα που αποκτάται αποκλειστικά με τη γέννηση, καθόσον αρχίζει να υφίσταται από τη στιγμή που θα γεννηθεί ζωντανό. (άρθρο 35 Αστικού Κώδικα). Το κυοφορούμενο συνιστά εν τω γίγνεσθαι οντότητα με προοπτική νομικής προσωπικότητας, η οποία τυγχάνει προστασίας in utero.

Ως προς την επαγωγή δικαιωμάτων, η ελληνική έννομη τάξη αναγνωρίζει στο κυοφορούμενο πλασματική ικανότητα δικαίου, τελούσα ως ήδη γεννηθείσα, υπό την αίρεση της ζώσας γέννησής του (βλ. Άρθρο 36 – Αστικού Κώδικα) Παρατηρείται, παρά ταύτα, μια εγγενής αξιολογική διάσταση, ενώ η νομική επιστήμη μεριμνά για την κατοχύρωση των δικαιωμάτων της μέλλουσας ζωής, οι θετικές επιστήμες προβαίνουν στην αντικειμενοποίηση του κυοφορούμενου, μεταχειριζόμενες αυτό ως αντικείμενο βιοϊατρικής έρευνας και γενετικών εφαρμογών.

Συνακολούθως, προκρίνεται ένα in statu nascendi δικαίωμα προσωπικότητας, το οποίο χαρακτηρίζεται ως ατελές και τελούν υπό νομική εκκρεμότητα. Προς άρση της αξιολογικής αντινομίας που θα προέκυπτε από την παραθεώρηση του μέλλοντος προσώπου, ο νομοθέτης καταφεύγει στο fictio juris, απονέμοντας στο κυοφορούμενο περιορισμένη ικανότητα δικαίου. Η εν λόγω ικανότητα δεν είναι μόνον αιρετή, αλλά και ειδική, καθόσον καταλαμβάνει αμιγώς τα δικαιώματα που επάγονται σε αυτό κατά το διάστημα της κυοφορίας.

II. Το υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο: Άρθρο 304 ΠΚ

Η ελληνική έννομη τάξη, ήδη από τη θεσμοθέτηση του Ν. 1609/1986 και την ενσωμάτωσή του στο άρθρο 304 του Ποινικού Κώδικα, έχει υιοθετήσει ένα αυστηρό και ενδελεχές πλαίσιο προθεσμιών και ενδείξεων που διασφαλίζει την ασφαλή και νόμιμη πρόσβαση στην άμβλωση. Η τεχνητή διακοπή της κύησης είναι νομικώς  επιτρεπτή και μη αξιόποινη, εφόσον διενεργείται με τη συναίνεση της εγκύου, από ειδικό ιατρό μαιευτήρα-γυναικολόγο και σε οργανωμένη νοσηλευτική μονάδα, υπό τις ακόλουθες αυστηρές προϋποθέσεις. Εντός των πρώτων 12 εβδομάδων, κατ’ απαίτηση, η άμβλωση επιτρέπεται σε κάθε περίπτωση, κατοχυρώνοντας το απόλυτο δικαίωμα της γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα της χωρίς την ανάγκη αιτιολόγησης. Επιπλέον, εντός των πρώτων 19 εβδομάδων, υφίσταται ηθική ένδειξη όταν η εγκυμοσύνη έχει προκύψει κατόπιν εγκληματικής πράξης κατά της γενετήσιας ελευθερίας, όπως βιασμός, αποπλάνηση ανήλικης, αιμομιξία ή κατάχρηση γυναίκας σε αδυναμία αντίστασης.

Παράλληλα, εντός των πρώτων 24 εβδομάδων, αναγνωρίζεται ευγονική ένδειξη, εφόσον υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις, διαπιστωμένες μέσω προγεννητικού ελέγχου, ότι το έμβρυο πάσχει από σοβαρές ανωμαλίες που θα οδηγήσουν στη γέννηση παθολογικού νεογνού. 

Τέλος, σε ό,τι αφορά την ιατρική ένδειξη, η οποία ισχύει χωρίς χρονικό περιορισμό, η άμβλωση επιτρέπεται όταν τίθεται σε κίνδυνο η ζωή της εγκύου ή απειλείται σοβαρή και διαρκής βλάβη της σωματικής ή ψυχικής της υγείας, σε αυτή την περίπτωση, η προστασία της ζωής της μητέρας είναι απόλυτη.

III. Η Ευρωπαϊκή διάσταση 

Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, αν και δεν υφίσταται ενιαία νομοθετική ρύθμιση λόγω της αρχής της επικουρικότητας, η συντριπτική πλειονότητα των κρατών-μελών αναγνωρίζει το δικαίωμα στην άμβλωση, θέτοντας ως κανόνα το όριο των 10-14 εβδομάδων για διακοπή κατ’ απαίτηση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επανειλημμένως αναγνωρίσει την πρόσβαση σε ασφαλή και νόμιμη άμβλωση ως ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δημόσιας υγείας και έμφυλης ισότητας, καλώντας τα κράτη να άρουν τα εμπόδια πρόσβασης.

Εν κατακλείδι, η νομική επιστήμη δεν καταλείπει περιθώρια αμφισημίας ούτε ολιγωρεί ενώπιον προφασιζόμενων ηθικών διλημμάτων, τα οποία έχουν τύχει οριστικής θεσμικής επίλυσης. Η αναπαραγωγική αυτονομία της γυναίκας συνιστά κεκτημένο νομικά κατοχυρωμένο και συνταγματικά θωρακισμένο. Η Πολιτεία υπέχει θετική υποχρέωση διασφάλισης της δημόσιας υγείας, απορρίπτοντας ιδεοληψίες που στοχεύουν στην εργαλειοποίηση του γυναικείου σώματος. Άλλωστε, τα θεμελιώδη δικαιώματα εξ ορισμού δεν υπόκεινται στη ψηφοφορία της κοινής γνώμης, τουναντίον, υφίστανται ακριβώς ως ανυπέρβλητο θεσμικό ανάχωμα έναντι της πλειοψηφικής βούλησης.

«Ελευθερία είναι η θέληση να είναι κανείς υπεύθυνος απέναντι στον εαυτό του.
Φρήντριχ Νίτσε

Βιβλιογραφία:
Α. Ελληνική Νομοθεσία & Σύνταγμα

1. Σύνταγμα της Ελλάδας:

• Άρθρο 2 παρ. 1: Σεβασμός και προστασία της αξίας του ανθρώπου.

• Άρθρο 5 παρ. 1: Ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας.

• Αρχή της Αναλογικότητας: άρθρο 25–1 του Συντάγματος.

2. Ποινικός Κώδικας:

• Άρθρο 304: «Διακοπή της κύησης» (4619/2019).

3. Αστικός Κώδικας:

• Άρθρο 35: «Ύπαρξη και τέλος προσώπου»

4. Ειδικοί Νόμοι:

• Νόμος 1609/1986: «Τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης και προστασία της υγείας της γυναίκας»