Δάφνη Πετράκη,
Aσκούμενη δικηγόρος, μεταπτυχιακή φοιτήτρια ΔΠΘ
Το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης στις μέρες μας αντιμετωπίζεται ως κάτι αυτονόητο και ευρέως διαδεδομένο, με θηριώδη και καθοριστική συμβολή στο Διεθνές Δίκαιο μέσω της συνεχούς εμφάνιση νέων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, που στοχεύουν σε διεθνές κοινό για την επίτευξη των σκοπών τους. Ο ρόλος των κρατών ως αποκλειστικοί νομοθέτες και εφαρμοστές του Διεθνούς Δικαίου πλέον παραγκωνίζεται και ως αντιστάθμισμα, ενισχύεται η θέση και η επιρροή των νέων αυτών χρηστών του, στο διεθνές νομικό πεδίο. Παρακάτω αναλύεται η θέση των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στον χώρο του Διεθνούς δικαίου και το πώς η ύπαρξή τους τροποποιεί την παραδοσιακή πρακτική εφαρμογή των κανόνων του.
Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΚΟ)
Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΚΟ) (αγγλικά Non-governmental Organizations – NGOs), είναι νομικώς συγκροτημένοι οργανισμοί που δρουν σε ένα μη κερδοσκοπικό πλαίσιο, ανεξαρτητοποιημένοι από κάθε εθνική κυβέρνηση. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), χωρίς να προσδίδει σε αυτές κάποιον αυστηρώς δεσμευτικό ορισμό αλλά χρησιμοποιώντας μία πιο περιγραφική διατύπωση, ορίζει ότι: «Οργάνωση της κοινωνίας των πολιτών (CSO) ή Μη Κυβερνητική Οργάνωση (ΜΚΟ) αποτελεί κάθε μη κερδοσκοπική, εθελοντική ένωση πολιτών οργανωμένη σε τοπικό, εθνικό ή διεθνές επίπεδο». Η πρώτη βέβαια, ίσως επίσημη, διατύπωση που υιοθετήθηκε από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, αποτελεί ο προσδιορισμός του Ψηφίσματος 288 (Χ) του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου του ΟΗΕ (ECOSOC, 1950), κατά τον οποίο ορίζεται ότι Μη Κυβερνητική Οργάνωση (ΜΚΟ) αποτελεί «κάθε διεθνής οργάνωση που δεν έχει συσταθεί με διεθνή συνθήκη και δεν αποτελεί κρατικό φορέα». Από τον συγκερασμό πάντως των πολλαπλών ορισμών, για την ένταξη μίας οργάνωσης στο πλαίσιο των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων πρέπει η τελευταία να συγκεντρώνει σωρευτικά τα περιοριστικώς απαριθμώμενα παρακάτω στοιχεία, ήτοι τον μη κερδοσκοπικό της χαρακτήρα, την ανεξαρτησία της από κυβερνητικό έλεγχο, τη λειτουργία της λαμβάνουσα χώρα σε τοπικό, εθνικό ή και διεθνές επίπεδο και το στοιχείο της εθελοντικότητάς της.
Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις συνήθως λαμβάνουν τη μορφή φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, χρηματοδοτούνται κατά κύριο λόγο από δωρεές και στοχεύουν κυρίως σε τομείς – πόλους έλξης ευαισθητοποιημένου κοινού. Καταπολέμηση φτώχειας, ενίσχυση πρώτων υλών σε πολεμοπληγείσες περιοχές, ενίσχυση υγειονομικής περίθαλψης, κοινωνικός αποκλεισμός και περιβαλλοντικά ζητήματα είναι κάποια από τα κυριότερα αντικείμενα των παραπάνω οργανώσεων, με κοινό παρονομαστή τη συμμετοχή πολλών για την επίτευξη μίας αλλαγής.
Νομικό καθεστώς των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) στο Διεθνές Σύστημα
Δεδομένου ότι δεν υπάρχει διεθνές δίκαιο που να νομιμοποιεί την ύπαρξη και τις ενέργειες των μη κρατικών φορέων, το άρθρο 71 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών αποτέλεσε το θεμέλιο, τη νομική βάση για το πλαίσιο δραστηριότητάς τους, και των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων ειδικότερα, το οποίο αφενός αναγνωρίζει τη δραστηριοποίησή τους, ταυτίζοντάς τη μάλιστα με τις αρμοδιότητες του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου των Ηνωμένων Εθνών (ECOSOC), αφετέρου και εξαιτίας αυτού οριοθετεί το νομικό καθεστώς που αυτές θα απολαμβάνουν, το οποίο συνίσταται στη συμβουλευτική καθοδήγησή τους από το παραπάνω Συμβούλιο.
Αξιοσημείωτη δε η αναφορά της έννοιας της Διεθνούς Δικαιοσύνης ειδικώς σε περιστάσεις που σχετίζονται με το εάν οι μη κρατικοί φορείς αποτελούν υποκείμενα του Διεθνούς δικαίου, στο ρυθμιστικό πλαίσιο των οποίων απαντώνται οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις και ρυθμίζονται αναλογικώς. Η Διεθνής Δικαιοσύνη, ως αόριστη έννοια, καθορίζει ποιοι από τους μη κρατικούς φορείς υπάγονται στην κανονιστική ισχύ του Διεθνούς δικαίου, ποιοι αποτελούν δηλαδή υποκείμενα δικαιωμάτων και υποχρεώσεών του και χαρακτηρίζεται από αρκετούς μελετητές ως «φύλακας του διεθνούς νομικού πεδίου». Ποικίλες θεωρίες και προσεγγίσεις της ερμηνείας της με ορθότερη δε, κατά γενική ομολογία, τη θεωρία της «επιστήμης της πολιτικής», που υποστηρίζει ότι η έννοια της κυριαρχίας είναι σχετική διότι οριοθετεί δικαιώματα και ευθύνες τόσο των κρατικών όσο και των μη κρατικών φορέων. Υποστηρικτής της, εν ονόματι McDougal, εξέφρασε θεμελιωδώς για πρώτη φορά ότι το Διεθνές Δίκαιο πρέπει να εξυπηρετεί και να καλύπτει συμφέροντα ολόκληρου του φάσματος των όσων συμμετέχουν σε διεθνείς δομές εξουσίας και για επίτευξη της προστασία των συμφερόντων τους αλλά και για την υπαγωγή τους σε νομικό καθεστώς.
Η θεωρία αυτή επέφερε επιπτώσεις στον κλάδο του Διεθνούς δικαίου, με ουσιώδες παράδειγμα την υπόθεση «Reparation for Injuries Suffered in the Service of the United Nations» (1949), κατά την οποία το Διεθνές Δικαστήριο (ICJ) καλούταν να γνωμοδοτήσει για δύο (2) βασικά νομικά ζητήματα, ένα εκ των οποίων αφορούσε το εάν έχει διεθνή νομική προσωπικότητα ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών. Το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε ότι ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών έχει διεθνή νομική προσωπικότητα, ενώ δεν συνιστά κράτος, η δε νομική του προσωπικότητα πηγάζει από τους σκοπούς και το πνεύμα του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ και συνεπώς, αποτελεί φορέα διεθνών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Η παραπάνω γνωμοδότηση δεν αφορούσε άμεσα τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, αποτέλεσε όμως ορόσημο διευρύνοντας τον κύκλο των διεθνών νομικών υποκειμένων πέραν των κρατών.
Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις ως χρήστες (users) του Διεθνούς Δικαίου
α. Χρήση του Διεθνούς Δικαίου
Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, οργανώσεις χωρίς αναγνωρισμένη διεθνή νομική προσωπικότητα ανάλογη των κρατών και των διακυβερνητικών οργανισμών, δρουν και ασχολούνται κατά κύριο λόγο με το Διεθνές Δίκαιο. Όπως προαναφέρθηκε, μέσω του συμβουλευτικού καθεστώτος τους στο Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο του ΟΗΕ (ECOSOC), δυνατότητα που τους παρέχεται ευθέως από το άρθρο 71 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις εκφράζουν και προωθούν τις θέσεις τους σε ζητήματα περί προστασίας δικαιωμάτων, προστασία που πηγάζει από το Διεθνές Δίκαιο. Δεν είναι βέβαια λίγες οι φορές που η δυνατότητα αυτή θα μπορούσε να λογισθεί ως καταχρηστική, διότι το συμβουλευτικό καθεστώς εύκολα παραχωρεί τη θέση του σε ένα καθεστώς πίεσης ως προς τα κράτη.
Η παραπάνω τακτική πίεσης, ωστόσο όχι καταχρηστικής, θεμελιώνεται χαρακτηριστικά με δύο παραδείγματα: τη διαδικασία συστάσεως του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (ICC) και τη διαμόρφωση της Συνθήκης της Οτάβας. Συγκεκριμένα, με την επιτυχή συνεργασία εκατοντάδων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων παρήχθη επαρκής νομική και τεχνική υποστήριξη (μελέτες, επιστημονικά άρθρα), αρκετή ώστε να υιοθετηθούν προοδευτικές διατάξεις για τη διαμόρφωση του Καταστατικού της Ρώμης, ήτοι διατάξεις περί εγκλημάτων πολέμου, γενοκτονιών και γενικώς εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας. Όσων αφορά τη Συνθήκη της Οτάβας περί απαγορεύσεως ναρκών (1997), εκατοντάδες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις συνασπίστηκαν ως «Διεθνής Εκστρατεία για τις Νάρκες (ICBL) και για ακόμη μία φορά, μέσω νομικών και τεχνικών υποστηρίξεων, κατά κύριο λόγο μέσω εκστρατειών ενημέρωσης, κινητοποιήθηκε η κοινή γνώμη κι έτσι επιτεύχθηκε, μέσω του δρόμου της πίεσης προς τα κράτη, η πλήρης απαγόρευση χρήσης ναρκών ξηράς κατά ατόμων. Η συμβολή τους μάλιστα, με την εκστρατεία αυτή αναγνωρίστηκε διεθνώς και τιμήθηκε με απονομή του Βραβείου Νόμπελ Ειρήνης.
β. Συνεισφορά στη διαμόρφωση και εξέλιξη κανόνων Διεθνούς Δικαίου
Περισσότερες από χίλιες πεντακόσιες (1.500) Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις αποκτούν συμβουλευτικό καθεστώς στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, κατόπιν παραχώρησης του ιδίου, καθώς και τα επακόλουθα δικαιώματά του, μεταξύ άλλων το δικαίωμα πρόσβασης σε έγγραφα και το δικαίωμα πρόσβασης στο κτίριο ή σε ανάλογες αίθουσες κατά τη διάρκεια ειδικών συνεδριάσεων. Έτσι, μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση μπορεί να διαδραματίσει σπουδαίο ρόλο στη διαμόρφωση (law-making) ενός κανόνα διεθνούς δικαίου με μόνη απλώς τη δυνατότητα μίας παρουσίασής της κατά τη διάρκεια συνεδρίασης του Οργανισμού.
Μία επίσης ουσιαστική συμμετοχή των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στη διαμόρφωση του Διεθνούς Δικαίου είναι αυτή της δυνατότητας υποβολής καταγγελιών εκ μέρους θυμάτων στο πλαίσιο παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όχι όμως ως συνήγοροι αλλά ως συλλέκτες και προωθητές των καταγγελιών αυτών. Καταγγελίες, με προορισμό την Υποεπιτροπή της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, έχουν φανερώσει κατάφωρες και τεκμηριωμένες συνεχείς παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ενισχύοντας ταυτοχρόνως δυναμικά τις σχετικές αυτές επιτροπές.
Αξίζει να αναφερθεί ότι η συμμετοχή αυτή των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων έχει θετικό πρόσημο και στο διεθνές περιβαλλοντικό δίκαιο. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί η Συμφωνία του Παρισιού (2015) για την Κλιματική Αλλαγή, όπου κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις όπως η Greenpeace και το WWF παρείχαν ουσιωδώς επιστημονικές εκθέσεις και δεδομένα που βοήθησαν στην ανάδειξη των δυσμενών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Ασκήθηκε έτσι δημόσια πίεση που ώθησε τις κυβερνήσεις στη δέσμευση ευρέσεως αποτελεσματικότερων τρόπων μείωσης εκπομπών, εξαιτίας δε των κρατικών δεσμεύσεων ενισχύθηκαν ταυτοχρόνως η διαφάνεια και η λογοδοσία. Το δε διεθνές περιβαλλοντικό δίκαιο έχει επηρεαστεί σε τόσο μεγάλο βαθμό από τους μη κρατικούς φορείς, που έχει πλέον εξελιχθεί ως ανεξάρτητος τομέας του Διεθνούς δικαίου.
Συμπέρασμα
Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, αν και δεν αποτελούν υποκείμενα διεθνούς δικαίου, δρουν όπως αυτά, δυνάμενα της δυνατότητας που τους παρέχεται εμμέσως του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Προβληματισμοί μεν και διαφωνίες μερίδων θεωρίας, σχετικά με το κατά πόσο είναι θεμιτή η συμμετοχή τους στη διεθνή έννομη τάξη, απαντώνται συχνά, η παγκοσμιοποίηση δε και η διαρκής ανάγκη εξελίξεως και συμμορφώσεως με την πραγματικότητα, προτάσσεται πάντοτε ως απάντηση στον εκάστοτε προβληματισμό. Εξάλλου, οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, οργανώσεις – φερέφωνο ατόμων από κάθε γωνία του πλανήτη, είναι πλέον άρρηκτα συνδεδεμένες με τα κράτη, τελούν συγκεκριμένα σε μία σχέση εξάρτησης διότι για κάθε κίνηση ενός κράτους που πιθανώς να θεωρηθεί εσφαλμένη, υπάρχει ή θα υπάρξει μία οργάνωση ατόμων, ένας μη κρατικός φορέας, μία Μη Κυβερνητική Οργάνωση στον αντίποδα. Ως χρήστες του Διεθνούς δικαίου, παρότι δεν θεσπίζουν κανόνες, λειτουργούν ως βασικοί καταλύτες, απαλείφοντας έτσι την άποψη που το θεωρεί σε αρκετά σημεία στάσιμο και παρωχημένο συγκριτικά με τις παγκόσμιες σημερινές ανάγκες.
Βιβλιογραφία
EURopean Employment Services. NGOs: What, why and where?. Ανακτήθηκε από: https://eures.europa.eu/ngos-what-why-and-where-2017-07-03_en
United Nations. The UN and Civil Society. Ανακτήθηκε από: https://www.un.org/en/get-involved/un-and-civil-society
United Nations. Committee on Non-Governmental Organizations. Ανακτήθηκε από: https://www.un.org/esa/coordination/ngo/committee.htm
Fergus Green. Fragmentation in two Dimensions: The ICJ’s flawed approach to non-state actors and international legal personality, Melbourne Law School. Ανακτήθηκε από: https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0011/1683182/Green.pdf
Schabas, W.A. An introduction to the International Criminal Court (4th ed.), Cambridge University Press (2011). Ανακτήθηκε από: https://catdir.loc.gov/catdir/samples/cam033/00069751.pdf
Anderson, K. (2000). The Ottawa Convention banning landmines, the role of international non-governmental organizations and the idea of international civil society. European Journal of International Law, 11(1), 91–120. Ανακτήθηκε από: https://www.ejil.org/pdfs/11/1/523.pdf
Anna Finiguerrra (Luiss Thesis). Paris 2015 COP21: the role of non-governmental actors in shaping the Paris outcome”. Ανακτήθηκε από: https://tesi.luiss.it/19915/
Said Mahmoudi. Non-State Actors and the Development of International Environmental Law: A Note on the Role of the CEDE, Oxford University Press (2020). Ανακτήθηκε από: https://academic.oup.com/yielaw/article/30/1/68/6048371
Νομοθεσία/ Νομολογία
Καταστατικός Χάρτης Ηνωμένων Εθνών (1945)
International Court of Justice, Reparation for Injuries Suffered in the Service of the United Nations (1949)
Απάντηση