Ραφαήλ-Θεόδωρος Τοπαλίδης
Ασκούμενος Δικηγόρος Θεσσαλονίκης – Μεταπτυχιακός Φοιτητής Νομικής Σχολής, Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης
Πίνακας περιεχομένων
ΙΙ. Η έννοια της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων και οι εξαιρέσεις της 1
ΙΙΙ. Οι υποθέσεις «Angry Farmers» και «Schmidberger» 2
Ι. Εισαγωγικά
Προ ολίγων ημερών, δημοσιεύθηκε η ανάλυση του Πανελληνίου Συνδέσμου Εξαγωγέων (ΠΣΕ) και του Κέντρου Εξαγωγικών Ερευνών και Μελετών (ΚΕΕΜ) επί των ευρημάτων της ΕΛΣΤΑΤ, σύμφωνα με τα οποία η αξία, τόσο των εισαγωγών, όσο και των εξαγωγών της χώρας, παρουσίασε αξιοπρόσεκτη μείωση κατά τον μήνα Ιανουάριο του 2026, σε σχέση με τον αντίστοιχο μήνα του προηγούμενου έτους. Η εξεταζόμενη περίοδος συμπίπτει χρονικά με τις μεγάλες αγροτικές κινητοποιήσεις που έλαβαν χώρα στην Ελλάδα στα τέλη του 2025 και στις αρχές του 2026 και πήραν τη μορφή πολύωρου και επαναλαμβανόμενου κλεισίματος του οδικού δικτύου κάθε είδους, τελωνείων, ενίοτε δε και λιμανιών και αεροδρομίων. Αποτέλεσμα αυτών ήταν, αναμφισβήτητα, και η παρεμπόδιση της ομαλής διεξαγωγής του διασυνοριακού εμπορίου.
Το ζήτημα είναι ιδιαίτερα ακανθώδες, καθώς ακροβατεί μεταξύ αντίρροπων συμφερόντων και προστατευτέων δικαιωμάτων των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής ΕΕ): αφενός, του δικαιώματος των ασκούντων εμπορική δραστηριότητα, να απολαύσουν την ενωσιακή ελευθερία κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, αφετέρου του δικαιώματος των Ελλήνων αγροτών στη δυναμική έκφραση των αιτημάτων του κλάδου τους. Σκοπός του παρόντος είναι η σύντομη παρουσίαση των διαφορετικών πτυχών του προβλήματος, καθώς και του τρόπου αντιμετώπισής ανάλογων περιπτώσεων από το Δικαστήριο της ΕΕ.
ΙΙ. Η έννοια της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων και οι εξαιρέσεις της
Βασικό και κρίσιμο στοιχείο της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς, αποτελεί η ελευθερία της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων μεταξύ των κρατών-μελών. Έτσι, γίνεται δεκτό ότι κάθε ενέργεια από πλευράς των κρατών-μελών, που έχει ως συνέπεια, είτε τη δυσκολία διενέργειας διασυνοριακών εμπορικών δραστηριοτήτων, είτε τη δημιουργία της πεποίθησης στους πολίτες των άλλων κρατών-μελών, ότι οι σχετικές δραστηριότητες είναι ασύμφορες, αντίκειται στην ευρωπαϊκή έννομη τάξη.
Νομικά θεμέλια της ελεύθερης διακίνησης των εμπορευμάτων αποτελούν τα άρθρα 26 και 28-37 της Συνθήκης για την Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ). Συνοπτικά, η ελεύθερη διακίνηση αφορά: α) στην κατάργηση των τελωνειακών δασμών και των ποσοτικών περιορισμών (ποσοστώσεων) μεταξύ των κρατών-μελών και των αντίστοιχων μέτρων ισοδύναμου αποτελέσματος, (άρθρα 28 και 30 ΣΛΕΕ) και β) στην απαγόρευση των ποσοτικών περιορισμών όπως και των μέτρων ισοδύναμου με αυτούς αποτελέσματος, όπως οι τελευταίοι ορίστηκαν και προσδιορίστηκαν περαιτέρω από τη νομολογία του Δικαστηρίου (άρθρα 34 και 35 ΣΛΕΕ και Αποφάσεις Dassonville, Cassis de Dijon και Keck).
Ωστόσο, προβλέπονται και εξαιρέσεις. Αφενός, το άρθρο 36 ΣΛΕΕ, αναφέρει τους λόγους για τους οποίους κυβερνητικές πράξεις εξαιρούνται από την απαγόρευση επιβολής μέτρων ισοδύναμου αποτελέσματος με ποσοτικούς περιορισμούς, οι οποίοι είναι η δημόσια ηθική, η δημόσια τάξη, η δημόσια ασφάλεια, η προστασία της υγείας και της ζωής των ανθρώπων και των ζώων ή η προφύλαξη των φυτών, η προστασία των εθνικών θησαυρών που έχουν καλλιτεχνική, ιστορική ή αρχαιολογική αξία και η προστασία της βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας. Αφετέρου, το Δικαστήριο, με έτερες πολύ κομβικές αποφάσεις του, έχει διευρύνει με τη νομολογία του το πεδίο των εξαιρέσεων, προσθέτοντας την περίπτωση των επιτακτικών απαιτήσεων του γενικού συμφέροντος. Ως τέτοια λογίζεται και αυτή της προστασίας των θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων.
- ΙΙΙ. Οι υποθέσεις «Angry Farmers» και «Schmidberger»
H πρώτη χρονικά απόφαση του Δικαστηρίου που τίθεται υπό εξέταση είναι η C-265/95 Επιτροπή κατά Γαλλίας, η οποία αφορά στην υπόθεση που έμεινε γνωστή ως «Οργισμένοι Αγρότες (Angry Farmers)». Συγκεκριμένα, Γάλλοι αγρότες πραγματοποίησαν σαμποτάζ, καταστρέφοντας εισαγόμενα αγροτικά προϊόντα στη Γαλλία, όπως φράουλες από την Ισπανία και τομάτες από το Βέλγιο, ενώ ταυτόχρονα οι αρχές δεν προέβησαν καμία δυναμική αντίδραση. Το κρίσιμο στοιχείο της προκειμένης περίπτωσης συνίσταται στο γεγονός ότι τόσο η Επιτροπή, όσο και το Δικαστήριο στη συνέχεια, επέρριψαν ευθύνες στα όργανα του γαλλικού κράτους για διά παραλείψεως παραβίαση της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, λόγω της ανοχής τους απέναντι στην καταστροφή των προϊόντων.
Η δεύτερη απόφαση είναι η υπόθεση C-112/00 Schmidberger. Αφορά σε αγωγή αποζημίωσης της ομώνυμης γερμανικής μεταφορικής εταιρείας εναντίον της αυστριακής κυβέρνησης, λόγω του αποκλεισμού του αυτοκινητόδρομου του Brenner, της κύριας οδικής αρτηρίας σύνδεσης της Γερμανίας με τη Βόρεια Ιταλία, διερχόμενης από την Αυστρία, από μία τοπική περιβαλλοντική οργάνωση για 30 περίπου ώρες, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τη ρύπανση της περιοχής. Η γερμανική εταιρεία θεώρησε υπεύθυνο το κράτος της Αυστρίας, επειδή επέτρεψε τον αποκλεισμό. Το Δικαστήριο κλήθηκε να αντιπαραβάλει το δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων με τις ελευθερίες της έκφρασης και του συνέρχεσθαι. Αφού παραδέχτηκε ότι τόσο οι ενωσιακές ελευθερίες, όσο και τα δικαιώματα που προβλέπονται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), δύνανται να υποστούν περιορισμούς, υπέβαλε το επίδικο γεγονός σε έλεγχο αναλογικότητας και αποφάνθηκε ότι δεν παραβιάζεται το ενωσιακό δίκαιο. Στο συμπέρασμα αυτό συνέτεινε και το ότι από τη μεριά τους, οι συμμετέχοντες στην κινητοποίηση κατέβαλαν κάθε δυνατή προσπάθεια, προκειμένου να μην παρεμποδιστεί η συγκοινωνία: έλαβαν την προαπαιτούμενη άδεια από τις αυστριακές αρχές, προειδοποίησαν έγκαιρα για την πρόθεσή τους όλους τους εμπλεκόμενους, μέχρι που πρότειναν και εναλλακτικές διαδρομές για τους μεταφορείς των εμπορευμάτων. Επομένως, κρίθηκε πως η Αυστρία ορθώς αναγνώρισε το δικαίωμα των πολιτών της να διαμαρτυρηθούν με αυτόν τον τρόπο και δεν μπορεί να καταδικαστεί για παρεμπόδιση του ενδοκοινοτικού εμπορίου.
- IV. Συγκριτική εξέταση
Στην περίπτωση της Ελλάδας, δεν καταγράφηκαν ενέργειες καταστροφής εμπορευμάτων από τους αγρότες. Εντούτοις, η μεγάλη χρονική διάρκεια και η μορφή των κινητοποιήσεων, αφήνει το περιθώριο σε επιχειρήσεις που ζημιώθηκαν από τις καθυστερήσεις, να στηριχτούν στο προηγούμενο «Angry Farmers» και να αξιώσουν την καταδίκη της Ελλάδας για παράλειψη διαφύλαξης του απρόσκοπτου ενδοκοινοτικού εμπορίου.
Από την άλλη πλευρά, η ελευθερία της διοργάνωσης συλλογικών κινητοποιήσεων από τους πολίτες αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της Δημοκρατίας, που με τη σειρά του συνιστά έναν από τους πυλώνες, επί των οποίων βασίστηκε το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Η ελευθερία αυτή προκύπτει από τον συνδυασμό δύο άλλων θεμελιωδών πολιτειακών ελευθεριών: της ελευθερίας της συνάθροισης και της ελευθερίας της έκφρασης, αμφότερων κατοχυρωμένων τόσο στο Σύνταγμα, όσο και στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ) και την ΕΣΔΑ. Ειδικότερα, για τους Έλληνες πολίτες ισχύει ότι δύνανται να εκφράζουν με κάθε πρόσφορο τρόπο τη γνώμη και τους στοχασμούς τους «τηρώντας τους νόμους του Κράτους». Η γενική αυτή επιφύλαξη νόμου διαχωρίζει την ελευθερία από την αυθαιρεσία: η σύγκρουση του δικαιώματος της έκφρασης με άλλα δικαιώματα πρέπει να επιλύεται με ουσιαστική στάθμιση, κάνοντας χρήση της αρχής της αναλογικότητας (άρθρο 25 Συντ.). Ως προς το δικαίωμα της συνάθροισης, κατά το άρθρο 11 Συντ., επιτρέπεται στους Έλληνες να συνέρχονται «ήσυχα» και «άοπλα», ενώ στα άρθρα 12 ΧΘΔΕΕ και 11 ΕΣΔΑ, γίνεται λόγος για δικαίωμα του «συνέρχεσθαι ειρηνικώς». Τούτο σημαίνει ότι οι συγκεντρώσεις καταρχήν επιτρέπονται, υπό τις προϋποθέσεις οι συνερχόμενοι να μην επιδιώκουν την επιβολή του σκοπού τους διά της βίας και, φυσικά, να μην φέρουν οτιδήποτε μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο. Ακόμη, από το άρθρο 11 §2 Συντ., εισάγεται περιορισμός, κατά τον οποίο οι συναθροίσεις μπορούν να απαγορευτούν «γενικά, αν εξαιτίας τους επίκειται σοβαρός κίνδυνος για τη δημόσια ασφάλεια, σε ορισμένη δε περιοχή, αν απειλείται σοβαρή διατάραξη της κοινωνικοοικονομικής ζωής […]».
- V. Συμπερασματικά
Από τα παραπάνω συνάγεται ότι το Δικαστήριο της ΕΕ, που έχει ως αποστολή του καταρχήν τη διαφύλαξη των ελευθεριών που παρέχει η τελευταία στους πολίτες της, είναι διατεθειμένο να αναγνωρίσει περιορισμούς σε αυτές, όταν πρόκειται για την προάσπιση των κοινώς αποδεκτών θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ως τέτοιο θεμελιώδες δικαίωμα νοείται -και αναγνωρίστηκε από το Δικαστήριο- το δικαίωμα στην διαμαρτυρία μέσω διοργάνωσης κινητοποιήσεων. Σε κάθε περίπτωση, το κύριο κριτήριο που λαμβάνεται υπόψη είναι η αρχή της αναλογικότητας. Επίσης, τα κράτη-μέλη δεν είναι άμοιρα ευθυνών, όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι δε λήφθηκαν όλα τα αναγκαία και πρόσφορα μέτρα, έτσι ώστε να μην πληγεί σημαντικά το ενδοκοινοτικό εμπόριο. Τη δεδομένη χρονική στιγμή, δεν έχουν γίνει ακόμη γνωστές περιπτώσεις επιχειρήσεων που κίνησαν νομικές διαδικασίες ερειδόμενες στην υπάρχουσα ενωσιακή νομολογία. Ουδόλως, όμως, πρέπει να αποκλειστεί το ενδεχόμενο αυτό για το μέλλον.
Βιβλιογραφία
- Αργυρός Γ., Δίκαιο της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς: οι θεμελιώδεις οικονομικές ελευθερίες, Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, 2015, διαθέσιμο στην ηλ. διεύθυνση: http://hdl.handle.net/11419/4169
- Παμπούκης Χ. (επιμ.), Δίκαιο Διεθνών Συναλλαγών, 2η έκδ., Νομική Βιβλιοθήκη, 2009
- Πλιάκος Α., Το Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Θεσμικό και Ουσιαστικό Δίκαιο, Νομική Βιβλιοθήκη, 2018
- Σπυρόπουλος Φ., Κοντιάδης Ξ., Ανθόπουλος Χ., Γεραπετρίτης Γ. (επιμ.), ΕρμΣυντ, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2017
Αρθρογραφία
- Σαχπεκίδου Ε., «Θεμελιώδεις κοινοτικές ελευθερίες και ανθρώπινη αξιοπρέπεια», Αρμ, 1/2007
Ιστοσελίδες
Απάντηση