Εβελίνα Παράσχου 

Δευτεροετής φοιτήτρια στο τμήμα της Νομικής σχολής του ΕΚΠΑ.

Εισαγωγή:

Ευθανασία: Ένα πεδίο συνεχούς αναζήτησης και συνταγματικού προβληματισμού ή , κατά τον Χωραφά: Επιτάχυνση του θανάτου ενός ανθρώπου που είναι βέβαιο ότι θα υποκύψει στο μοιραίο και γίνεται για να απαλλαγεί από τα βάσανα της επιθανάτιας αγωνίας. Με αφόρμηση την υπόθεση της Νοέλια Καστίγιο, που έλαβε μεγάλες διαστάσεις και αποτέλεσε έναυσμα για έναν εκτενή δημόσιο διάλογο, το ζήτημα της ευθανασίας επανήλθε στο προσκήνιο και πυροδότησε μια πληθώρα απόψεων σχετικά με την νομική και ηθική υπόστασή της.

Διεθνής οπτική:

Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) κατοχυρώνει το θεμελιώδες δικαίωμα στη ζωή. Συγχρόνως, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) δεν αναγνωρίζει ένα γενικό δικαίωμα στην ευθανασία ή στον θάνατο, αλλά εντάσσει την αναγνώριση αυτή στο περιθώριο των αρμοδιοτήτων κάθε κράτους-μέλους για να προσδιορίζουν τα όρια παρεμβάσεων. Αξίζει να σημειωθεί πως το δικαίωμα στην ευθανασία αναγνωρίστηκε -υπό ορισμένες προϋποθέσεις- στο Όρεγκον των Η.Π.Α τον Νοέμβριο του 1994. Παράλληλα , στην Ιαπωνία απαγορευόταν μέχρι το 1995, όπου μάλιστα το Ανώτατο Δικαστήριο επέβαλλε ποινή φυλάκισης δυο ετών σε γιατρό που βοήθησε καρκινοπαθή, που είχε ελάχιστες μέρες ζωής, να αποβιώσει.

Ελλάδα και επικρατούσες απόψεις:

Στον ελληνικό ποινικό κώδικα, όπου παραπέμπουμε στο άρθρο 300 της ανθρωποκτονίας κατ’ απαίτηση, δεν χρησιμοποιείται ο όρος «ευθανασία». Αυτός ο όρος μνημονεύεται μόνο για την προστασία των ζώων, διότι για τους ανθρώπους προκύπτουν ζητήματα νομικά,  θρησκευτικά, ιατρικά, κοινωνικά και πολιτικά. Επιπρόσθετα, άξιο αναφοράς είναι και το άρθρο 301 του Ποινικού Κώδικα, περί συμμετοχής σε αυτοκτονία, κατά το οποίο δεν συντρέχει λόγος άρσης αδίκου για τον ιατρό. Συνεπάγεται, λοιπόν, πως αν ο ιατρός επιταχύνει τον θάνατο γίνεται λόγος για συμμετοχή σε ανθρωποκτονία, ενώ αν συντομεύσει τη ζωή αμέτοχος τρίτος, τότε θα τιμωρηθεί ως υπαίτιος σε ανθρωποκτονία.

Στην σκακιέρα προβληματισμού εμφανίστηκαν αντιγνωμίες και παραλληλισμοί. Πιο συγκεκριμένα, ο Binding υποστήριξε πως στην ευθανασία δεν πραγματώνεται η αντικειμενική υπόσταση της ανθρωποκτονίας και η πράξη παραμένει ατιμώρητη για τον ιατρό, άποψη που δεν είχε απήχηση. Με ίδια αποδοκιμασία αντιμετωπίστηκαν και οι απόψεις που προσπάθησαν να θεμελιώσουν λόγο αποκλεισμού του άδικου χαρακτήρα της ευθανασίας με βάση το έθιμο ή μια ευρεία πεποίθηση δικαίου. Ο Χωραφάς, ως υπέρμαχος της ευθανασίας, υποστηρίζει πως ο άδικος χαρακτήρας της ευθανασίας αποκλείεται , γιατί η προσβολή του εννόμου αγαθού της ζωής εξυπηρετεί in concreto το αληθές συμφέρον του φορέα του. Στηριζόμενοι στην ίδια σφαίρα ιδεολογίας, ο Mezger και ο Hippel κάνουν λόγο για περιπτώσεις εικαζόμενης συναίνεσης του παθόντος και διοίκησης αλλοτρίων αντίστοιχα. Απεναντίας, όσοι καταδικάζουν το εν λόγω δικαίωμα εκφράζουν τις ενστάσεις τους για τους κινδύνους που ελλοχεύουν από την κατάχρηση του δικαιώματος από τον στενό κύκλο του ασθενούς δεδομένου ότι ο τελευταίος μπορεί να βρίσκεται σε διαταραγμένη ψυχική ή σωματική κατάσταση για να λάβει μια απόφαση με τόσο βαρύνουσα σημασία. Κατά τον Τζαννετή ακόμα και αν συντρέχουν οι απαραίτητες προϋποθέσεις, η εικαζόμενη βούληση του ασθενούς θα πρέπει να εξαρτηθεί από αυστηρά κριτήρια , προκειμένου να αποφευχθούν κίνδυνοι κατάχρησης. Κατόπιν σχετικής απόφασης (13.09.1994) του Ομοσπονδιακού Γερμανικού Ακυρωτικού Δικαστηρίου, κρίθηκε ότι δεν αποκλείεται εκ των προτέρων το επιτρεπτό της ευθανασίας, αρκεί η βούληση του ασθενούς να διαγιγνώσκεται από προηγούμενες γραπτές ή προφορικές διαβεβαιώσεις του και προσωπικές θρησκευτικές ή βιοηθικές του αντιλήψεις. Ουσιαστικά, γίνεται διάκριση ανάμεσα σε ενεργητική και παθητική ευθανασία. Η πρώτη περιλαμβάνει ενέργεια ή κάποιο θετικό μέτρο (μπορεί να ενταχθεί εδώ και η ιατρική υποβοηθούμενη αυτοκτονία) και η δεύτερη έχει στον πυρήνα της το στοιχείο της παράλειψης και της ανοχής

Σε ένα γενικότερο πλαίσιο προβληματισμού, ενδεικτικά, έχουν υποστηριχθεί από ιατρούς οι εξής απόψεις: Προτείνεται η αποσύνδεση του ασθενούς από την μηχανική υποστήριξη ,η οποία θα διεξάγεται μόνο όταν είναι εγκεφαλικά νεκρός. Μερικοί υπερτάσονται της ευθανασίας, αρκεί στις διαδικασίες της τελευταίας να μην διενεργούνται ανώφελες ιατρικές πράξεις. Ενώ, γίνεται αντιληπτό ότι  με την ευθανασία εξυπηρετούνται τα οικονομικά συμφέροντα των ασφαλιστικών εταιρειών. Στον αντίποδα, οι νομικοί εγκολπώνονται τα εξής: Υφίσταται ο φόβος λανθασμένης ιατρικής διάγνωσης με πόρισμα μια ανίατη ασθένεια. Η ανθρώπινη ζωή προστατεύεται από το Σύνταγμα με τις θεσμικές εγγυήσεις προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων που τυγχάνουν ευρείας αποδοχής.

Η τεχνική στρατηγικής που ακολουθεί η ελληνική νομοθεσία συνάδει με την προσπάθεια ηθικής δικαιολόγησης της ποινικής καταστολής της ευθανασίας. Πρόκειται για μια προσπάθεια θεμελίωσης φραγμών και ώθησης στην τάση της ορμής αυτοσυντήρησης.

Ο νέος Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας (αρ. 29 παρ.1) ορίζει ότι σε περίπτωση ανίατης ασθένειας που βρίσκεται σε τελικό στάδιο, ακόμα και αν εξαντληθούν όλα τα ιατρικά περιθώρια ο ιατρός οφείλει να φροντίσει για την ανακούφιση των ψυχοσωματικών πόνων του ασθενή. Του προσφέρει παρηγορητική αγωγή και συνεργάζεται με τους οικείους του ασθενή προς αυτήν την κατεύθυνση. Σε κάθε περίπτωση συμπαρίσταται μέχρι το τέλος της ζωής του και φροντίζει ώστε να διατηρεί την αξιοπρέπεια του μέχρι το σημείο αυτό. Ο ιατρός, επομένως, οφείλει να ακολουθεί μια παρηγορητική-ανακουφιστική αγωγή για τον ασθενή. Κατά μία άποψη αυτό που υποκρύπτεται είναι η αποδοχή του θανάτου με παράλειψη , χωρίς να τον επιδιώκει, πράγμα που βρίσκεται σε μεγάλη εγγύτητα με την έννοια της παθητικής ευθανασίας, εφόσον παράλληλα συντρέχουν η συναίνεση του ασθενούς και μπορεί να θεωρηθεί βέβαιη η επέλευση του θανάτου. Ταυτόχρονα, το Σύνταγμα παρά το ότι αναφέρεται στην αξία του ανθρώπου (άρθρο 2 παρ.1 του Σ.) και στην προστασία της ζωής (άρθρο 5 παρ.2 του Σ.), δεν αποκλείει την ευθανασία: Ο νεκρός είναι μεν πράγμα, όμως τουλάχιστον δεν βιώνει αυτός και οι γύρω του αυτή την ιδιότητα.

Συμπέρασμα:

Η απαγόρευση της ευθανασίας δεν αποτελεί μια δικλείδα ασφαλείας προστασίας της ανθρώπινης ζωής και των πανανθρώπινων ιδανικών εν γένει. Είναι μια ιδιάζουσα και πολύπτυχη περίπτωση που βρίσκει αντίκρισμα σε κοινωνικοηθικές  αντιλήψεις , στην έννοια της αυτονομίας και στην ιδέα της ελευθέρωσης από μια ήδη συντελεσμένη εμπραγμάτωση. Αναμφίβολα, πρέπει να ερμηνεύεται με ευαισθησία και νηφαλιότητα, χωρίς την στείρα απόλυτη καταδίκη της.

Βιβλιογραφία:

•  Π. Καίσαρης, «Περί της ευθανασίας», Ελληνικές Εκδόσεις, Β’ έκδοση, 2002.
• Μ.Καιάφα – Γκμπάντι, Ε.Κουνουγέρη – Μανωλεδάκη, 

Ε. Συμεωνίδου-Καστανίδου, «Ευθανασία» ,Εκδόσεις Σάκκουλα Α.Ε, 2006.

• Καραβοκύρης Γιώργος, «Επιτρέπεται η Ευθανασία;», syntagmawatch, 9/04/2019, διαθέσιμο στο: https://www.syntagmawatch.gr/my-constitution/epitrepetai-i-efthanasia/.
• Ποινικός Κώδικας.
• Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας.