Μπαζιώτη Ιωάννα-Μαρία

Προπτυχιακή φοιτήτρια Νομικής ΕΚΠΑ.

Το Σύνταγμα είναι ο θεμελιώδης  και ο ανώτατος νόμος της ελληνικής έννομης τάξης. Σε αυτό βασίζεται η διαμόρφωση της ελληνικής νομοθεσίας, αναφορικά με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, τις υποχρεώσεις του πολίτη, την οργάνωση και λειτουργία των οργάνων του κράτους και των θεσμών του. Έχοντας διανύσει μια σημαντική ιστορία, από την σύσταση του νεοελληνικού κράτους μέχρι και σήμερα, το Σύνταγμα είναι το θεμέλιο της Δικαιοσύνης και ο σεβασμός σε αυτό είναι η βασικότερη προϋπόθεση για  την ομαλή λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. 

Ιστορικά, το Σύνταγμα έχει διανύσει μακρά πορεία. Πέρα από τα επαναστατικά Συντάγματα του 1822, 1823 και 1827 (Επίδαυρος, Άστρος Κυνουρίας και Τροιζήνα αντίστοιχα), το πρώτο συνταγματικό κείμενο του νέου ανεξάρτητου ελληνικού κράτους είναι αυτό του 1844, ως αποτέλεσμα της λαϊκής βούλησης μετά από την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843. Το πολίτευμα είναι αυτό της  Συνταγματικής Μοναρχίας, μέχρι το 1864, όταν εγκαθιδρύεται με το  νέο Σύνταγμα, ένα διαφορετικό πολίτευμα, η Βασιλευόμενη Δημοκρατία. Για πρώτη φορά, αναγνωρίστηκε ότι το έθνος είναι η πηγή και ο φορέας της κρατικής εξουσίας και όχι ο Μονάρχης όπως ίσχυε μέχρι τότε.  Η πρώτη αναθεώρηση του Συντάγματος του 1864, έγινε το 1911, επί κυβέρνησης Ελευθερίου Βενιζέλου. Αναθεωρήθηκαν τα 54 από τα 110 άρθρα, με σημαντικές τροποποιήσεις και προσθήκες, όπως η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, η καθιέρωση ελέγχου της διαδικασίας των εκλογών από το Εκλογοδικείο και η υποχρεωτική και δωρεάν στοιχειώδης εκπαίδευση. 

Το 1927, συντάσσεται νέο συνταγματικό κείμενο, με το οποίο εισήχθη ο θεσμός του αιρετού Αρχηγού του Κράτους, εγκαθιδρύοντας την Προεδρευόμενη Δημοκρατία. Τρεις δεκαετίες περίπου μετά, το 1952 έχουμε νέο Σύνταγμα, αρκετά αυταρχικό, πράγμα που δικαιολογείται καθώς μόλις 3 χρόνια έχουν περάσει από το τέλος του Ελληνικού Εμφυλίου (1946-1949). Σημαντικό είναι , ωστόσο, να τονιστεί ότι για πρώτη φορά οι Ελληνίδες απέκτησαν πλήρες δικαίωμα ψήφου στις εθνικές εκλογές το 1952, μετά από δεκαετίες αγώνων και σταδιακής νομοθετικής προσαρμογής.

Περνάνε τα χρόνια και μετά την πτώση της χούντας το 1974 , ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, επιθυμώντας να αποκαταστήσει το δημοκρατικό πολίτευμα, σχηματίζει στις 24 Ιουλίου 1974, την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας και υπογράφει το Σύνταγμα , με το οποίο εγκαθιδρύεται το πολίτευμα της Προεδευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι τον Δεκέμβριο του 1974, διεξήχθη δημοψήφισμα, με το οποίο αποφασίστηκε η εγκαθίδρυση στην Ελλάδα του πολιτεύματος της Αβασίλευτης Δημοκρατίας (ποσοστό 69,2% υπέρ της Αβασίλευτης). Ακολουθούν τέσσερις αναθεωρήσεις του Συντάγματος αυτού (1986, 2001, 2008 και 2019), με πιο σημαντικές αλλαγές, τον περιορισμό των εξουσιών του Προέδρου της Δημοκρατίας, ενισχύοντας τον ρόλο του Πρωθυπουργού και το κοινοβουλευτικό σύστημα εν γένει, την ίδρυση Ανεξάρτητων Αρχών και την κατοχύρωση νέων δικαιωμάτων όπως αυτό της πληροφόρησης.

Περνώντας από την ιστορία στην πράξη, το Σύνταγμα δεν είναι μόνο ένας γραπτός νόμος, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός ικανός να ρυθμίζει την λειτουργία της Πολιτείας. Αρχικά, ορίζει τη μορφή του πολιτεύματος. Συγκεκριμένα, από το πρώτο κιόλας άρθρο ορίζεται η μορφή του πολιτεύματος ως Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας. Στις παραγράφους 2 και 3 του ίδιου άρθρου τονίζεται η λαϊκή κυριαρχία. Η εξουσία πηγάζει από τον λαό, υπάρχει υπέρ αυτού και ασκείται όπως ορίζει το Σύνταγμα. Η αρχή αυτή διασφαλίζει ότι οι πολίτες αποτελούν το κέντρο του πολιτεύματος και συμμετέχουν, άμεσα ή έμμεσα, στη λήψη των πολιτικών αποφάσεων, κυρίως μέσω των εκλογών. 

Το άρθρο 2 αναφέρεται στην αξία του ανθρώπου, η προστασία της οποίας αποτελεί πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας. Τι σημαίνει αξία του ανθρώπου; Κάθε άνθρωπος έχει αξία και πρέπει να γίνεται σεβαστός, απλά και μόνο επειδή είναι άνθρωπος — ανεξάρτητα από φύλο, θρησκεία, οικονομική κατάσταση ή καταγωγή. Με πιο απλά λόγια, δε μπορεί κανείς να του προσβάλλει την τιμή, την αξιοπρέπεια και την προσωπικότητά του. Επομένως, απαγορεύονται καταστάσεις, όπως βασανιστήρια ή η απάνθρωπη μεταχείριση από οποιονδήποτε.

Στόχος του Συντάγματος, πέρα από το να διασφαλίσει την προστασία του ανθρώπου, είναι η προάσπιση των δικαιωμάτων του, τόσο των ατομικών του, όσο και των πολιτικών και κοινωνικών. Από τα άρθρα 4 έως 25, το Σύνταγμα «αφιερώνει» χώρο σε δικαιώματα όπως το δικαίωμα στη πληροφόρηση στο Άρθρο 5Α, το οποίο προστέθηκε στην συνταγματική αναθεώρηση του 2001, το άσυλο και απαραβίαστο της κατοικίας στο Άρθρο 9, το δικαίωμα θρησκευτικής ελευθερίας στο άρθρο 13 και το δικαίωμα συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι στα Άρθρα 11 και 12 αντίστοιχα. 

Επιπλέον, το Σύνταγμα εγγυάται τον περιορισμό των αυθαιρεσιών των Κυβερνώντων, μέσω της διάκρισης των τριών εξουσιών, της νομοθετικής, της εκτελεστικής και της δικαστικής. Συγκεκριμένα, στο άρθρο 26, η νομοθετική ασκείται από τη Βουλή και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, η εκτελεστική από την Κυβέρνηση και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και η δικαστική από τα δικαστήρια. Άρα, καμία εξουσία δε συγκεντρώνεται σε συγκεκριμένο όργανο και υπάρχει επομένως έλεγχος και ισορροπία. 

Το συνταγματικό αυτό κείμενο καθίσταται τόσο σημαντικό για την ελληνική έννομη τάξη, ώστε στην ακροτελευταία διάταξη (Άρθρο 120) τονίζεται ότι «H τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων, που δικαιούνται και υποχρεούνται να αντιστέκονται με κάθε μέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να το καταλύσει με τη βία.»

Είναι , όμως, το Σύνταγμα τόσο ισχυρό όσο νομίζουμε; Πράγματι, αποτελεί τον ανώτατο νόμο του κράτους, ωστόσο δε πρέπει να ξεχνάμε το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ελλάδα είναι κράτος-μέλος της ΕΕ, πράγμα που σημαίνει ότι οφείλει να εφαρμόζει το ενωσιακό δίκαιο. Το τελευταίο έχει μεγάλη ισχύ διότι υπερισχύει του Συντάγματος. Το συμπέρασμα που συνάγεται είναι ότι το Σύνταγμα εξακολουθεί να είναι η βάση του ελληνικού κράτους , όμως δεν είναι απολύτως ανεξάρτητο και επηρεάζεται από το ευρωπαϊκό δίκαιο.

Το διεθνές δίκαιο από την άλλη, όπως το γνωρίζουμε από  τις διεθνείς συμβάσεις που κυρώνει η Ελλάδα και όπως κατοχυρώνεται στο Άρθρο 28, υπερισχύει από κάθε κοινό νόμο, όχι όμως από το Σύνταγμα όπως γίνεται πρακτικά με το ευρωπαϊκό δίκαιο.

Τι γίνεται με την αναθεώρηση; Το ελληνικό Σύνταγμα είναι από τα πιο αυστηρά ευρωπαϊκά Συντάγματα, πράγμα που σημαίνει ότι δύσκολα μπορεί να αναθεωρηθεί. Όπως αναφέρθηκε στο ιστορικό κομμάτι του άρθρου, το Σύνταγμά μας έχει  αναθεωρηθεί, αλλάζοντας πολλές φορές και το πολίτευμα. Η αναθεώρηση εγγυάται ότι ο ανώτατος νόμος του κράτους θα συμβαδίζει με τις συνθήκες και τις ανάγκες της εποχής, χωρίς όμως να αλλάζει τη μορφή και τις βάσεις του πολιτεύματος, όπως την αντιπροσωπευτική και κοινοβουλευτική αρχή, την αρχή του κράτους δικάιου και τον πολυκομματισμό. Επομένως, υπάρχουν και μη αναθεωρήσιμα άρθρα.

Το Σύνταγμα δεν αποτελεί απλώς ένα νομικό κείμενο, αλλά τον θεμέλιο λίθο της δημοκρατικής ζωής και της κοινωνικής συνοχής. Σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται διαρκώς, η αξία του Συντάγματος παραμένει αδιαμφισβήτητη: λειτουργεί ως σταθερός οδηγός, που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και χαράσσει την πορεία προς ένα πιο δίκαιο και δημοκρατικό μέλλον. Όχι μόνο κατοχυρώνει τα δικαιώματα των κοινωνών, αλλά ακόμη υπενθυμίζει πόσο σημαντική είναι η ευθύνη η δική μας για τη διαφύλαξή τους.

Βιβλιογραφία:

• Σύνταγμα.
• Βιβλιοθήκη της Βουλής > Συλλογές > Κοινοβουλευτική Συλλογή > Συντάγματα και Κανονισμοί.
• Διαμαντής Γιάννης, Δημοψήφισμα 1974: Όταν καταργήθηκε η βασιλεία στην Ελλάδα, Το Βήμα, 9/12/2024. Διαθέσιμο στο :Δημοψήφισμα 1974: Όταν καταργήθηκε η βασιλεία στην Ελλάδα – ΤΟ ΒΗΜΑ.