Μπαζιώτη Ιωάννα Μαρία,
Πρωτοετής Φοιτήτρια Νομικής ΕΚΠΑ.

Το πανεπιστημιακό άσυλο αποτελεί θεσμό που συνδέεται με την προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας και της ελεύθερης διακίνησης ιδεών εντός των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Ιστορικά, καθιερώθηκε ως εγγύηση απέναντι σε αυθαίρετες κρατικές παρεμβάσεις στον χώρο του πανεπιστημίου, με σκοπό να διασφαλίζεται ότι η διδασκαλία, η έρευνα και ο επιστημονικός διάλογος διεξάγονται χωρίς φόβο ή πολιτικές πιέσεις. Διεξάγοντας, ωστόσο, μια έρευνα σε παλιότερες νομοθεσίες, γίνεται αντιληπτό ότι το πανεπιστημιακό άσυλο απασχόλησε την έννομη τάξη και καθημερινά γίνεται θέμα συζήτησης, με αντικρουόμενες απόψεις.

Ξεκινώντας από το ελληνικό Σύνταγμα, στο άρθρο 16 λέγεται πως “H τέχνη και η επιστήμη, η έρευνα και η διδασκαλία είναι ελεύθερες· η ανάπτυξη και η προαγωγή τους αποτελεί υποχρέωση του Κράτους. H ακαδημαϊκή ελευθερία και η ελευθερία της διδασκαλίας δεν απαλλάσσουν από το καθήκον της υπακοής στο Σύνταγμα.” Αν και δεν προβλέπεται ρητά στο Σύνταγμα, το άσυλο θεωρήθηκε θεσμική εγγύηση για την ελεύθερη διακίνηση ιδεών, την ελευθερία της έρευνας και της διδασκαλίας, και την προστασία της πανεπιστημιακής κοινότητας από κρατικές παρεμβάσεις.

Η ακαδημαϊκή ελευθερία καθιερώνεται για πρώτη φορά το 1982, με τον Νόμο 1268/1982 (Άρθρο 2), σύμφωνα με το οποίο “Η ακαδημαϊκή ελευθερία στη διδασκαλία και την έρευνα καθώς και η ελεύθερη διακίνηση ιδεών κατοχυρώνεται στα ΑΕΙ.” Εξαίρεση αποτελεί η υποπαράγραφος 7, επιτρέποντας την επέμβαση δημόσιας αρχής μόνο σε περίπτωση αυτόφωρου κακουργήματος ή αυτόφωρου εγκλήματος κατά της ζωής. 

Ο Νόμος 4009/2011 επηρεάζει το πανεπιστημιακό άσυλο με το Άρθρο 3(2), διότι προβλέπει ότι γενικά σε αξιόποινες πράξεις και όχι μόνο σε αυτόφωρα εγκλήματα, θα εφαρμόζεται η κοινή νομοθεσία. 

Η ακαδημαϊκή ελευθερία επιστρέφει με τον Νόμο 4485/2017, στο άρθρο 3 της οποίας λέγεται ότι “Επέμβαση δημόσιας δύναμης σε χώρους των Α.Ε.Ι. επιτρέπεται αυτεπαγγέλτως σε περιπτώσεις κακουργημάτων, καθώς και εγκλημάτων κατά της ζωής και ύστερα από απόφαση του Πρυτανικού Συμβουλίου σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση.”.

Ωστόσο, τροποποιείται ακόμη μία φορά η νομοθεσία για την ακαδημαϊκή ελευθερία και το άσυλο στα ΑΕΙ, με τον ισχύοντα Νόμο 4623/2019. Πλέον, εντός των χώρων των Α.Ε.Ι. οι δημόσιες αρχές ασκούν όλες τις κατά νόμο αρμοδιότητές τους, συμπεριλαμβανομένης της επέμβασης λόγω τέλεσης αξιόποινων πράξεων (Άρθρο 64). Ο νόμος αυτός σηματοδότησε ουσιαστικά την κατάργηση του ειδικού καθεστώτος του ασύλου. Στηρίχθηκε στην άποψη ότι η προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας δεν απαιτεί ειδικούς περιορισμούς στην επέμβαση της αστυνομίας, αλλά αποτελεσματική εφαρμογή της κοινής νομιμότητας.

Το πανεπιστημιακό άσυλο συνιστά ένα θέμα για συζήτηση, το οποίο παρουσιάζει αντιμαχόμενες απόψεις. Από τη μία, το άσυλο αποτελεί έκφραση της δημοκρατίας εντός των Ανώτατων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων, επικαλούμενο ταυτόχρονα και το καθεστώς της αυτοδιοίκησης στο οποίο αυτά υπάγονται. Αυτό σημαίνει ότι η δημόσια αρχή, όπως η αστυνομία, δεν δύναται να επεμβαίνει. Το άσυλο επιτρέπει και την ελεύθερη διακίνηση ιδεών και την εδραίωση δημοκρατικού διαλόγου, χωρίς τον φόβο της επέμβασης της κρατικής εξουσίας. Άρα, όλα τα επιχειρήματα υπέρ του ασύλου “κινούνται’’ γύρω από την δημοκρατική λειτουργία των πανεπιστημίων.

Από την άλλη, μήπως το πανεπιστημιακό άσυλο αφήνει περιθώρια για αυθαιρεσίες εντός των ΑΕΙ; Ένα βασικό επιχείρημα που θα επικαλούνταν οι επικριτές του πανεπιστημιακού ασύλου είναι ότι το πανεπιστήμιο δεν μπορεί να εξαιρείται από την εφαρμογή της κοινής νομοθεσίας. Η ύπαρξη ειδικού καθεστώτος αντιμετωπίζεται ως αντίθετη προς την αρχή της ισότητας απέναντι στον νόμο, καθώς κάθε δημόσιος χώρος οφείλει να υπόκειται στους ίδιους κανόνες προστασίας της ασφάλειας και της νομιμότητας. Επιπλέον, δίνει τη δυνατότητα σε ομάδες που δε σχετίζονται με την ακαδημαϊκή κοινότητα να ασκούν καταχρηστικά το δικαίωμα της ακαδημαϊκής ελευθερίας που γεννιέται σε αυτούς τους χώρους, με αποτέλεσμα καταστάσεις όπως, καταλήψεις, φθορά δημόσιας περιουσίας, βία και παρεμπόδιση εκπαιδευτικής διαδικασίας να γίνονται όλο και πιο συχνές. Με λίγα λόγια, δημιουργείται κλίμα ανασφάλειας και φόβου για την πανεπιστημιακή κοινότητα. Ένα ακόμη επιχείρημα είναι ότι τα περισσότερα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια λειτουργούν χωρίς ειδικό καθεστώς ασύλου, εφαρμόζοντας κανονικά την κοινή νομοθεσία της έννομης τάξης, χωρίς αυτό να θεωρείται απειλή για τη δημοκρατία ή την επιστημονική ελευθερία. Δε πρέπει να ξεχνάμε ότι η προστασία της ανθρώπινης ζωής, της σωματικής ακεραιότητας και της δημόσιας περιουσίας αποτελεί συνταγματική υποχρέωση του Κράτους και ότι η κρατική αδράνεια απέναντι σε παραβατικές συμπεριφορές εντός ΑΕΙ ενδέχεται να οδηγήσει σε υπονόμευση της ίδιας της εκπαιδευτικής λειτουργίας των πανεπιστημίων.

Το πανεπιστημιακό άσυλο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ούτε ως απόλυτη απαγόρευση κρατικής παρέμβασης ούτε ως θεσμός χωρίς πρακτική σημασία. Η ουσία του βρίσκεται στη διασφάλιση ενός ελεύθερου πανεπιστημιακού περιβάλλοντος, όπου η γνώση, η έρευνα και ο δημόσιος διάλογος μπορούν να αναπτύσσονται χωρίς φόβο ή πιέσεις. Ωστόσο, η προστασία αυτή οφείλει να συνυπάρχει με τον σεβασμό της νομιμότητας και της ασφάλειας, ώστε τα πανεπιστήμια να επιτελούν απρόσκοπτα τον εκπαιδευτικό και κοινωνικό τους ρόλο. Στο σημείο αυτό, ας λάβουμε υπόψιν μας τα λόγια του ακαδημαϊκού και νομικού Αριστόβουλου Μάνεση.  «Η προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας, άρα και του ασύλου, δεν είναι μόνο συνταγματική διάταξη. Πριν απ’ αυτήν ήταν, στο κοινωνικοπολιτικό πεδίο, διεκδίκηση, ύστερ’ απ’ αυτήν είναι κατάκτηση».

Βιβλιογραφία:

• Το Σύνταγμα της Ελλάδος: Σύνταγμα της Ελλάδος (2019) Αναθεωρημένο – ΦΕΚ 211/Α/24-12-2019 – ΣΥΝΤΑΓΜΑ.
• Νόμος 1268/1982: Νόμος 1268/1982 – ΦΕΚ 87/Α/16-7-1982 (Κωδικοποιημένος) – Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.
• Νόμος 4009/2011: Νόμος 4009/2011 – ΦΕΚ 195/Α/6-9-2011 (Μερική Κατάργηση – Κωδικοποιημένος) – Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.
• Νόμος 4485/2017: Νόμος 4485/2017 – ΦΕΚ 114/Α/4-8-2017 (Μερική Κατάργηση – Κωδικοποιημένος) – Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.
• Νόμος 4623/2019: Νόμος 4623/2019 – ΦΕΚ 134/Α/9-8-2019 (Κωδικοποιημένος) – ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ – ΔΗΜΟΙ.
• Αναστασία Λεωνίδου, Ευα Παπαδοπούλου «Πανεπιστημιακό άσυλο: Συκοφαντήθηκε, ενοχοποιήθηκε, καταργήθηκε», Η Εφημερίδα των Συντακτών, 21/09/2019: Πανεπιστημιακό άσυλο: Συκοφαντήθηκε, ενοχοποιήθηκε, καταργήθηκε | Η Εφημερίδα των Συντακτών.