Γκόγκα Μαρία

Φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών/ Αρχισυντάκτρια των Νομικών Διαλόγων.

  Το αναφαίρετο συνταγματικό δικαίωμα του άρθρου 5 του Συντάγματος, ήτοι η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου αναγνωρίζει σε εκείνο την δυνατότητα σύναψης συμβάσεων, την λεγόμενη «συμβατική ελευθερία» που διέπει τον πυρήνα του ιδιωτικού δικαίου, με αποτέλεσμα το άτομο να μετέχει ενεργά στην οικονομική και κοινωνική ζωή της έννομης τάξης (άρ.361 ΑΚ). Στο πλαίσιο αυτό, το άτομο διαθέτει το δικαίωμα να συνάπτει ελεύθερα συμβάσεις εργασίας που τον εκφράζουν ώστε να εκπληρώνει τις επιδιώξεις του και να πετυχαίνει την κοινωνική του ένταξη, ενώ απολαύει συνθήκες αξιοπρεπούς διαβίωσης (άρ.22 του Σ.).

  Αναλυτικότερα, από το δικαίωμα στην εργασία απορρέουν μια σειρά δικαιωμάτων όπως το δικαίωμα στην αμειβόμενη εργασία, για δίκαιους όρους εργασίας, για υγιείς και ασφαλείς συνθήκες εργασίας, για την προστασία της θέσης εργασίας, το συνδικαλιστικό δικαίωμα κ.ο.κ.. Το κράτος καλείται να εξασφαλίζει τα προαναφερθέντα δικαιώματα και να δημιουργήσει μια πολιτική που θα επιτρέπει την επαγγελματική απασχόληση σε όλους τους πολίτες. Στον ιδιωτικό τομέα, η σύναψη των συμβάσεων διεξάγεται με βάση την αρχή της συμβατικής ελευθερίας τα συναλλακτικά ήθη και την καλή πίστη. Από την αρχή αυτήν απορρέει η αρχή της ελεύθερης κατάρτισης της συμβάσεως, σύμφωνα με την οποία ο κάθε αντισυμβαλλόμενος είναι κατ’ αρχήν ελεύθερος να αποφασίζει για την ενδεχόμενη ή μη κατάρτιση της δικαιοπραξίας, καθώς και να επιλέγει το πρόσωπο του αντισυμβαλλομένου του  Ως συναλλακτικά ήθη νοούνται οι συνήθειες που επικρατούν στις συναλλαγές. Ενώ, η καλή πίστη ορίζεται ως  η ευθύτητα, η εντιμότητα και η ειλικρίνεια που πρέπει να τηρεί κανείς στις συναλλαγές και γενικότερα στην κοινωνική συμβίωση (άρ.200 ΑΚ). Η τήρηση των δύο αυτών εννοιών συνεπάγεται στην έγκυρη κατάρτιση της υπό εξέτασης δικαιοπραξίας. Επομένως, inter partes αναπτύσσεται ένα καθήκον ειλικρίνειας και αμφότερα μέρη απολαύουν δικαιώματα και υποχρεώσεις, δίχως τα οποία η σύμβαση κινδυνεύει να πάσχει από νομικό ελάττωμα ή πλημμέλεια.

  Ακολουθώντας την συλλογιστική αυτή, η σύμβαση εργασίας δεν αποτελεί μια απλή σύμβαση. Αν και τυπικά δεν υφίσταται κυριαρχική σχέση μεταξύ του εργοδότη και του εργαζομένου, παρατηρείται εν τοις πράγμασι ότι ο εργαζόμενος είναι ευάλωτος καθώς δομικά βρίσκεται σε άνιση θέση απέναντι στον εργοδότη του. Στο πλαίσιο αυτό, κατοχυρώνεται το δικαίωμα στο ψέμα, το δικαίωμα ήτοι του συνεντευξιαζόμενου και εν δυνάμει εργαζόμενου να πει ψέματα ή να αποκρύψει την αλήθεια για πληροφορίες που τον αφορούν και άπτονται των ευαίσθητων και προσωπικών δεδομένων του. Σύμφωνα με το εργατικό δίκαιο, επειδή ακριβώς πληροφορίες που αφορούν το πρόσωπο του συνεντευξιαζόμενου και δεν σχετίζονται με τις ικανότητες του για την εν λόγω εργασία μπορούν να αποτελέσουν ενδεχόμενο λόγο για απόρριψη του υποψηφίου, ο εν δυνάμει εργαζόμενος έχει το δικαίωμα να παραποιήσει την αλήθεια. Εδώ, η υποχρέωση πληροφόρησης που βαρύνει αμφότερα τα μέρη, σύμφωνα με την οποία το κάθε μέρος οφείλει με δικά του μέσα να προβεί στη συλλογή πληροφοριών, τις οποίες κρίνει ότι είναι αναγκαίο να γίνει γνώστης ώστε να δύναται να εκτιμήσει με κάποια σχετική ακρίβεια τους κινδύνους που ίσως προκύψουν από την πρόσληψη του συγκεκριμένου υποψηφίου  και ενδεχομένως ματαιώσουν και την σύμβαση, δεν επιτάσσει υποχρέωση παροχής γενικών πληροφοριών για το πρόσωπο του συνεντευξιαζόμενου , και επομένως, ο τελευταίος μπορεί να αποσιωπήσει για στοιχεία που θα επηρεάσουν αρνητικά την σύμβαση.

  Με τον τρόπο αυτό, ο υποψήφιος εργαζόμενος μπορεί να προστατευτεί ασκώντας το «δικαίωμα στο ψέμα», χωρίς το οποίο ο τελευταίος θα δεσμευόταν να απαντήσει ειλικρινά, εκθέτοντας τα προσωπικά δεδομένα του και αποδεχόμενος τον κίνδυνο να ματαιωθεί η σύμβαση. Αν η υποβολή της ερώτησης από τον εργοδότη στο εργαζόμενο υπερβαίνει τα όρια της υποχρέωσης προς πληροφόρησης, την καλή πίστη, καθώς και προσιδιάζει σε στοιχεία όπως η εθνικότητα, οι θρησκευτικές-πολιτικές πεποιθήσεις ή στοιχεία που άπτονται του ν.4443/2016 που καθιερώνει την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης, τότε ο εργαζόμενος δικαιούται να απαντήσει αναληθώς. Αφού η συμπεριφορά του εργοδότη αντίκεται στην καλή πίστη καθώς και στον ν.4443/2016, και ως εκ τούτου χαρακτηρίζεται παράνομη, με τον ίδιο τρόπο και ο εργαζόμενος έχει το δικαίωμα να αποσιωπήσει και να αποκρύψει την αλήθεια. Η συλλογιστική αυτή δεν εφαρμόζεται στις περιπτώσεις όπου οι ερωτήσεις του εργοδότη αφορούν ποινικά αδικήματα κι εκκρεμείς ποινικές διώξεις εις βάρος του εργαζομένου, που όμως αφορούν και παρουσιάζουν σημασία για την υπό διαπραγμάτευση θέση (π.χ. εκπαιδευτικός που συντρέχει εις βάρος του κατηγορία για πράξεις κατά της γενετήσιας αξιοπρέπειας ανηλίκων), ή ερωτήσεις που σχετίζονται με μεταδοτική ασθένεια του εργαζομένου, όταν υπάρχει ο κίνδυνος της μετάδοσης της ασθένειας στους συναδέλφους ή σε άλλα άτομα. Στις περιπτώσεις αυτές, ο εργοδότης διαθέτει το δικαιολογημένο έννομο συμφέρον να λάβει περαιτέρω πληροφορίες.

  Συνεπώς, το δικαίωμα στην εργασία αποτελεί ένα δικαίωμα που συνυφαίνεται με την ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου και αποτελεί έκφανση αυτής. Η δημιουργία αλλά και η διατήρηση της σχέσης μεταξύ εργοδότη και εργαζομένου βασίζεται στην καλή πίστη, στο καθήκον ειλικρίνειας και ιδίως στην αμοιβαία υποχρέωση πληροφόρησης στο βαθμό, όμως, που οι πληροφορίες εκείνες σχετίζονται με την φύση και τον σκοπό της σύμβασης, με ιδιαίτερη έμφαση στις ικανότητες του εργαζομένου ως προς την αποδοτικότητα του στην εν λόγω εργασία. Στο πλαίσιο αυτό, το δικαίωμα του υποψηφίου εργαζομένου να αποκριθεί αναληθώς λειτουργεί ως προστατευτικός παράγοντας διαφύλαξης των προσωπικών του δεδομένων και εναρμονίζεται με την αρχή της ίσης μεταχείρισης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Το Σύνταγμα της Ελλάδας
• Αστικός Κώδικας
• Νόμος 4443/2016
• Σπύρος Βλαχόπουλος, Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2022
• Γεωργιάδης Απόστολος, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, Εκδόσεις Π.Ν. Σάκκουλας, Αθήνα 2019.
• Γεωργιάδης Απόστολος, Ενοχικό Δίκαιο, Γενικό Μέρος, Εκδόσεις Π.Ν. Σάκκουλας, Αθήνα 2015.
• «Δικαίωμα στο ψέμα & εργαζόμενος», ηλεκτρονικό άρθρο Συνηγορία, 13/11/2023. Διαθέσιμο στο:  https://synigoria.gr/dikaioma-sto-psema/.
• Κάλτσα Μαριάννα, «Πότε αναγνωρίζεται «δικαίωμα στο ψέμα»;»,  Offline Post, 10/11/2022. Διαθέσιμο στο: https://www.offlinepost.gr/2022/11/10/pote-anagnwrizetai-dikaiwma-sto-psema/.